Makale

İş hukuku* uygulamasında işe iade davasının kazanılması, işçi ve işveren yönünden karmaşık ve hacimli mali sonuçlar doğurmaktadır. Bu sonuçlar; boşta geçen süre ücreti, işe başlatmama tazminatı*, sendikal tazminat ile feshin geçerli hale gelmesi durumunda güncellenen kıdem, ihbar ve yıllık izin alacaklarının detaylı hesaplanmasını gerektirir.

İş sözleşmesi işveren tarafından haksız veya geçersiz bir nedene dayanılarak feshedilen işçinin açtığı işe iade davasının kabul edilmesi, taraflar arasındaki hukuki ilişkinin mali boyutunu baştan aşağı yeniden şekillendirmektedir. Bir iş hukuku avukatı perspektifiyle değerlendirildiğinde, feshin geçersizliğinin tespiti sadece işçinin mahkeme kararıyla işine dönmesi anlamına gelmemekte, aynı zamanda hem geçmişe hem de geleceğe yönelik oldukça ciddi mali yükümlülüklerin doğmasına doğrudan sebebiyet vermektedir. Yargılama neticesinde ortaya çıkan maddi yaptırımlar, bir yandan işverenin hukuka aykırı fesih kararının ekonomik bir külfeti olarak belirirken, diğer yandan işçinin anayasal çalışma hakkının ve yasal iş güvencesinin en büyük teminatı olarak işlev görmektedir. Dava sürecinin olumlu sonuçlanmasıyla birlikte otomatik olarak tetiklenen temel mali alacak kalemleri şunlardır:

• İşverenin işe başlatmama tercihine sıkı sıkıya bağlı olarak doğan işe başlatmama tazminatı
• Mahsup işlemi gerektirebilen güncellenmiş kıdem ve ihbar tazminatları
• Yeniden hesaplanması gereken yıllık ücretli izin alacakları

Bu devasa mali kalemlerin her birinin yasal hesaplanma yöntemi, temel aldığı spesifik ücret türü, tabi olduğu zorunlu yasal kesintiler ve temerrüt faiz uygulamaları hukuk uygulamasında titizlikle ele alınması gereken, şansa yer bırakmayan teknik bir süreci zorunlu kılmaktadır.

Boşta Geçen Süre Ücreti ve Diğer Hakların Hesaplanması

İşe iade davasının en temel ve kaçınılmaz mali sonuçlarından biri, işçinin haksız fesih nedeniyle çalışamadığı ve haksız yere gelir elde edemediği dönemin telafisi amacıyla hükmedilen boşta geçen süre ücretidir. Kanun koyucu, yargılama sürecinin mahkemelerde uzaması ihtimaline karşın bu alacağı en çok dört aya kadar olan ücret ve diğer haklar olarak kesin bir biçimde sınırlandırmıştır. İşçinin bu boşta geçen süre ücreti alacağına hak kazanabilmesi için, kesinleşen mahkeme kararının ardından yasal başvuru zorunluluğunu zamanında yerine getirmesi yeterli olup, işverenin işe başlatıp başlatmama yönündeki tercihinin bu alacağın doğumu üzerinde en ufak bir etkisi dahi bulunmamaktadır. Bu alacağın teknik hesaplanmasında, işçinin dava tarihindeki salt çıplak ücreti değil, brüt giydirilmiş ücreti esas alınmaktadır. Giydirilmiş ücret kavramı, işçinin temel aylık ücretinin yanı sıra; yemek, yol, yakacak yardımı, düzenli ödenen primler ve ikramiyeler gibi para veya para ile ölçülebilen, devamlılık arz eden tüm ek menfaatleri de kapsamaktadır. Dolayısıyla, işçi fiilen o dönemde çalışmaya devam etseydi hangi yan haklardan yararlanacak idiyse, bu dört aylık sürenin mali değerlemesinde tüm bu kazanımların dikkate alınması ve alacak kalemine dâhil edilmesi mutlak bir hukuki zorunluluktur.

Boşta geçen süre ücretinin tabi olduğu faiz, zamanaşımı ve vergi kesinti kuralları da kendine özgü, oldukça sıkı bir hukuki rejim içermektedir. Bu alacak kalemi iş hukuku anlamında en geniş manada bir ücret niteliği taşıdığından, vaktinde ödenmemesi durumunda İş Kanunu çerçevesinde özel bir korumadan yararlanarak bankalarca mevduata uygulanan en yüksek faiz oranına tabi tutulmaktadır. Temerrüt tarihi, genellikle işçinin on günlük yasal süre zarfında işverene yaptığı resmi başvuru anında bu ücreti açıkça talep etmesiyle derhal başlar; şayet başvuruda maddi bir talep yoksa, icra takibi veya mahkemede dava tarihi faiz başlangıcı kabul edilmektedir. Öte yandan, boşta geçen süre ücreti tıpkı normal bir aylık maaş ödemesi gibi değerlendirildiği için gelir vergisi, damga vergisi, sosyal güvenlik primleri ve işsizlik sigortası primleri gibi tüm yasal kesintilere eksiksiz olarak tabidir. Yargıtay içtihatlarına göre, işçinin bu haksız yere boşta bırakıldığı ve dava sürecinin devam ettiği dönemde yaşamsal ihtiyaçlarını karşılamak gayesiyle mecburen başka bir işyerinde sigortalı olarak çalışması durumunda dahi, oradan elde ettiği gelir boşta geçen süre ücretinden asla mahsup edilmemektedir.

İşe Başlatmama Tazminatının Hukuki Niteliği ve Sınırları

İşe iade davasının işveren nezdinde yarattığı en ağır ve caydırıcı mali sonuç şüphesiz ki işe başlatmama tazminatı olarak adlandırılan ödeme kalemidir. İşverenin, kesinleşmiş yargı kararına ve işçinin usulüne uygun yasal davetine rağmen işçiyi fiilen eski işine başlatmayı reddetmesi halinde devreye giren bu tazminat, asgari dört aylık ve azami sekiz aylık ücret tutarı aralığında bizzat yargılamayı yapan mahkeme tarafından belirlenmektedir. Bu alt ve üst sınırlar kanunla çizilmiş mutlak emredici kamu düzeni sınırları olup, tarafların önceden anlaşmasıyla dahi hiçbir şekilde değiştirilemez ve mahkemenin bu aralığın dışına çıkarak hüküm kurması hukuken kesinlikle mümkün değildir. Yargıtay'ın istikrar kazanmış emsal kararları ve kurumsal uygulamaları incelendiğinde, bu tazminatın alt ve üst sınırları arasındaki yargısal takdir yetkisinin genellikle işçinin işyerindeki hizmet süresi ve çalışma kıdemine göre şekillendiği net biçimde görülmektedir. Örneğin altı ay ile beş yıl arası sınırlı kıdemi olan işçiler için alt sınır olan dört aylık, on beş yıldan fazla yüksek kıdemi olan işçiler için ise altı aylık veya çok daha fazla ücret tutarında ciddi bir tazminata hükmedilmekte ve hukuki adaletin mutlak tesisi hedeflenmektedir.

İşe başlatmama tazminatının mali olarak yasal hesaplanma formülü ve tabi olduğu vergi rejimi, boşta geçen süre ücretinden tamamen farklı bir temel üzerine sağlamca inşa edilmiştir. Bu özel tazminat türü mahkemelerce hesaplanırken işçinin giydirilmiş ücreti değil, yalnızca dava tarihindeki bilinen brüt çıplak temel ücreti kesin olarak esas alınmaktadır; dolayısıyla yol, yemek, ikramiye gibi ek sözleşmesel menfaatler bu net mali hesaba kesinlikle hiçbir şartta dâhil edilmemektedir. Hukuki niteliği itibarıyla salt bir yaptırım ve ağır tazminat karakteri taşıdığından, sosyal güvenlik kurumu yasal kesintilerinden ve işsizlik sigortası primlerinden tamamen yargı kararıyla muaf tutulmuş, aynı zamanda Gelir Vergisi Kanunu kapsamında özel istisna statüsüne acilen alınarak gelir vergisinden de bütünüyle bağışık kılınmıştır; yani brüt yasal rakam üzerinden yalnızca binde oranındaki düşük damga vergisi kesintisine tabi tutulmaktadır. İşverenin işçiyi işe başlatmayacağını eylemli veya sözlü olarak açıkça resmi yolla bildirdiği kesin tarih itibarıyla muaccel hale gelen bu yasal tazminat alacağı, zamanında hiçbir şekilde ödenmemesi durumunda geçerli yasal faiz ile birlikte cebri icra yoluyla hızla tahsil edilebilir.

Sendikal Tazminat İstisnası

İşe iade davasının mali sonuçları bağlamında yargılama aşamasında detaylıca incelenmesi gereken oldukça istisnai, son derece özel ve işveren açısından çok daha ağır bir mali yaptırım da sendikal tazminat yasal uygulamasıdır. Şayet mahkeme aşamasında yürütülen kapsamlı yargılamada, iş sözleşmesinin sırf işçinin sendikal aidiyeti, yetkili sendika temsilciliği veya tamamen yasal sendikal faaliyetleri gibi ağır nedenlerle kasıtlı ayrımcılık yapılarak haksız olarak tek taraflı feshedildiği kesin tespit edilirse, genel kanun hükümlerindeki sekiz aya kadar olan işe başlatmama tazminatı yerine bu çok daha özel tazminat türü mahkemece mutlak olarak derhal devreye sokulur. İlgili kesin emredici yasa hükümlerine göre, feshin sendikal nedene dayandığı tespit edilen yasal hallerde hükmedilecek tazminatın alt sınırı devasa ve caydırıcı bir boyuttadır; tutar kesinlikle işçinin en az tam bir yıllık çıplak ücretinden daha az hiçbir şekilde olamaz. Üstelik bu yasal hükümde işçi lehine olağanüstü mali güçlendirmeler getiren asıl temel yasal husus şudur: İşçi sendikal nedenle fesih kararı hukuki tespitini aldığında, işe iade davasının ardından yasal süreler içinde resmi başvurusunu yapsa da yapmasa da bu tazminata her koşulda eksiksiz hak kazanmaktadır.

Kıdem ve İhbar Tazminatlarında Güncelleme ve Mahsup

İşe iade yargılamasının ticari şirket mali tablosundaki en karmaşık ve dolaylı stratejik etkilerinden biri, ilk feshe bağlı geleneksel standart kıdem ve zorunlu ihbar tazminatları üzerinde aniden yarattığı son derece köklü yasal değişikliklerdir. İşverenin kesin yargı kararı sonrasında işçiyi kasıtlı veya keyfi olarak eski işine başlatmaması hali, kanunlarca hukuken eskiye dönük değil, tamamen ileriye dönük yepyeni bir fesih hukuki işlemi olarak kesin nitelendirilmektedir. Bu özel yasal kurgu sonucunda ilk yapılan hatalı fesih tümüyle yargı kararıyla geçersiz sayılmış, asıl kesin resmi fesih tarihi işverenin işe başlatmama kesin iradesini ortaya koyduğu veya yasal bir aylık bekleme süresinin fiilen tamamen dolduğu resmi tarih olarak aylar sonrasına doğrudan ötelenmiş olur. Yeni güncel fesih tarihinin mahkemelerce tespiti mali açıdan muazzam bir devasa fark yaratır; zira emredici yasa kanun emri gereği, mahkemece lehe hükmedilen ve en fazla dört aya kadar olan çalışılmayan boşta geçen fiili süre, sanki işçi o günlerde fabrikada fiilen mesai yapmışçasına işçinin toplam hizmet süresine eksiksiz eklenmek zorundadır. Bu sihirli yasal süre ekleme sayesinde işçinin kıdemi doğal olarak artar, hatta bazen henüz bir yılı dolmamış işçilerin kıdemi bu dört ayın ilavesiyle bir yılı rahatlıkla aşarak, daha önce hiç doğmamış olan kıdem tazminatı hakkının yasal olarak oluşmasına zemin hazırlar.

Madalyonun diğer hukuki yüzünde ve yargısal uygulamanın pratik yasal safhasında ise, mahkeme kararı neticesinde işverenin usule tam uyarak işçiyi gerçekten bizzat eski işine derhal başlatması istisnai durumu yer almaktadır. İşçi fiilen masasına veya tezgâhına hukuken döndüğünde, daha önce yapılmış olan yasadışı ilk fesih işlemi tüm ağır hukuki sonuçlarıyla birlikte maziye karışıp tamamen ortadan mutlak kalktığı için, işten ilk çıkarma anında işçinin şahsi banka hesabına peşin ödenmiş olan yüklü kıdem ve yasal ihbar tazminatları aniden hukuki temel dayanaktan yoksun kalarak bariz bir sebepsiz hukuki zenginleşme fiili pozisyonuna net düşer. Kanun koyucu bu potansiyel tehlikeli mali dengesizliği pratik hukuki yoldan acilen gidermek adına, işverene fesih anında peşin olarak kendi cebinden haksız ödediği bu geçmiş tazminatları, işçinin işe yasal dönerken hemen hak kazandığı dört aylık boşta geçen süre ücretinden doğrudan tek taraflı olarak mahsup etme mutlak hakkı yasal olarak tanımıştır. Şayet matematiksel olarak bu yasal mahsup işlemi tam yapılamıyor veya ödenen yüklü tazminat miktarı işçinin boşta geçen süre ücreti rakamını çok net aşıyorsa, işveren kalan meblağı isteyebilir.

Yıllık İzin Ücreti ve İşsizlik Ödeneğinin Yeniden Değerlendirilmesi

İşe iade davasının kesinleşerek tamamen neticelenmesi, işçinin bütün çalışma hayatında uzun soluklu özveriyle biriktirdiği ve fiilen hiç kullanılmayan yıllık izinlerine ait devasa ücret alacakları üzerinde de doğrudan ve oldukça sarsıcı bir net mali etki hemen yaratmaktadır. İşçinin yasal on günlük başvurusuna karşın işveren tarafından işe kesinlikle başlatılmayarak mevcut iş sözleşmesinin ötelenmiş çok daha yeni bir fesih tarihiyle kesin olarak tamamen sona erdiği bu alternatif senaryoda, aynen kıdem ve normal ihbar tazminatı karmaşık hesaplamalarının temel yasal mantığında aynen uygulandığı gibi, işçinin o günkü mevcut hizmet süresine otomatik olarak hemen eklenen o fazladan dört aylık yasal sanal süre, yıllık izin tatil hakkının yeni baştan kademelendirilmesinde de son derece aktif, belirleyici bir rol kesinlikle oynar. Bu dört aylık hukuki farazi çalışmışlık ilave süresi, işçinin yepyeni bir farklı yıllık izin dönemi yasal hakkına kavuşmasını sağlayabileceği gibi, mevcut izin tatil hakkı diliminin sınırını artırarak örneğin ondört günden yirmi güne çıkmasına yol açabilir. Bu ihtimalde yepyeni fesih tarihi dikkatle baz alınarak hesaplanacak yıllık izin ücreti işçinin son yasal güncellenmiş brüt rakamlı ücreti üzerinden kusursuzca hesaplanır.

İşe iade davaları sonrasındaki bu son derece çetrefilli karşılıklı mali hesaplaşmanın yargı safhasında kesinlikle gözden asla kaçırılmaması gereken kamusal bir diğer büyük aktörü ise şüphesiz ki resmi İŞKUR kurumu ve işçinin aldığı yasal işsizlik ödeneğidir. İş sözleşmesinin ilk baştaki haksız feshi ile birlikte kanuni şartları tamamen sağlayıp aylarca işsizlik ödeneği düzenli almaya başlayan bir işçi, aylar süren yorucu yargılama neticesinde işe iade davasını nihayet kesin kazanır ve şayet işvereninin resmi samimi davetiyle işine fiilen gerçekten geri dönerse, işsizlik döneminde devletten elde ettiği bu değerli mali devlet desteğinin meşru yasal hukuki zemini bir anda anında ortadan mutlak kalkmaktadır. İşe başarıyla resmi yoldan başlatılan işçi, boşta geçen dört aylık zorlu dönem için eski işvereninden tam maaş niteliğindeki yüklü ücretini topluca zaten tahsil edeceğinden, tam da kronolojik olarak aynı döneme denk gelen aylar için İŞKUR devlet idaresinden cebine daha önce giren işsizlik maaşı açıkça çifte mükerrer ve tamamen haksız bir sebepsiz gelir kesinlikle yaratacaktır. Bu yüzden alınan işsizlik yasal ödeneklerinin kuruma mutlak suretle iadesi sağlanarak mali kamusal düzen korunmaktadır.

Sonuç olarak, Türk iş hukuku geniş uygulamasında işe iade davası yasal kazanımlarının mali sonuçları, sadece sıradan basit bir parasal tazminat ödemesinin çok daha ötesinde, geçmiş hatalı fesih tarihini tamamen silen, yepyeni hukuki ihtimaller yaratan ve şirketler için ciddi rakamlar barındıran çok katmanlı, hacimli bir mali yapıdır. İşçinin kesinleşen yargı kararı sonrasında yasal on günlük zorunlu süre içerisinde yapacağı ciddi ve çok samimi başvuru, bu devasa ekonomik hukuki çarkı hemen harekete geçiren en can alıcı tek anahtardır. İşveren tarafı cephesi açısından titizlikle incelendiğinde ise, mahkeme kararı sonrası davacı işçiyi eski işine kabul edip etmeme kritik kararı sıradan bir günlük insan kaynakları operasyonu asla değil; ciddi temerrüt faiz oranları, karmaşık vergi mahsup hesaplamaları ve kaçınılmaz sosyal güvenlik ağır yükümlülüklerini barındıran tamamen stratejik, riskli ve çok ağır mali bir tercihtir. Her iki tarafın da zorlu süreç sonunda beklenmedik yıkıcı mağduriyetler yaşamaması adına mali yansımaların en ince teknik detayına kadar uzmanlık ışığında yürütülmesi gerekir.