Makale

İş hukuku*nda ibraname, işçinin haklarını güvence altına almak amacıyla Türk Borçlar Kanunu'nun 420. maddesiyle sıkı geçerlilik şartlarına bağlanmıştır. Yazılı şekil, bir aylık bekleme süresi, alacakların türü ile miktarının belirtilmesi ve ödemenin banka kanalıyla yapılması zorunludur. Bu şartlara aykırılık ibraname*yi kesin hükümsüz kılar.

İş hukuku, doğası gereği işçi ve işveren arasındaki asimetrik güç ilişkilerini dengelemeyi ve ekonomik olarak zayıf konumda olan işçinin haklarını korumayı temel amaç edinmiştir. Bu koruyucu felsefenin en belirgin biçimde ortaya çıktığı hukuki kurumlardan biri, işçi alacaklarının tasfiyesi amacıyla uygulamada çok sık karşımıza çıkan ibra sözleşmeleridir. İş sözleşmesinin sona ermesi aşamasında veya hemen sonrasında, işverenin borcundan tamamen kurtulmasını ve bir daha dava tehdidi ile karşılaşmamasını sağlayan bu belge, tarihsel süreçte suistimallere açık olması nedeniyle yasal düzenlemelerle çok katı denetim mekanizmalarına tabi tutulmuştur. Eski Borçlar Kanunu döneminde özel bir yasal düzenlemesi bulunmayan ve sınırları tamamen Yargıtay içtihatlarıyla çizilen ibraname kurumu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun yürürlüğe girmesiyle birlikte ilk kez somut ve emredici bir yasal çerçeveye kavuşturulmuştur. Kanun koyucu, işverenin işçi üzerindeki otoritesini ve işçinin işsiz kalma psikolojisiyle imza atma eğilimini göz önünde bulundurarak, işçinin olası hak kayıplarına uğramasını engellemek maksadıyla ibra sözleşmelerinin geçerliliğini ağır şekil ve esasa ilişkin koşullara bağlamıştır. Bu makalemizde, işçi ve işveren uyuşmazlıklarının merkezinde yer alan ibra sözleşmelerinin yasal dayanakları ve kanun kapsamında belirlenen zorunlu geçerlilik şartları, uzman bir hukuki yaklaşımla detaylı olarak incelenecektir.

6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu Kapsamında Yasal Çerçeve

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun yürürlüğe girdiği tarihe kadar mevzuatımızda işçi ibranamelerine ilişkin doğrudan ve müstakil bir yasal düzenleme yer almamaktaydı. Bu kanuni boşluk, Yargıtay'ın işçiyi koruma gayesiyle geliştirdiği emsal içtihatlar ve dar yorum ilkesi temelinde doldurulmaya çalışılmaktaydı. Yargıtay, işverenin ekonomik ve sosyal üstünlüğünü kullanarak işçiden baskı altında aldığı ibranameleri titiz bir irade fesadı denetimine tabi tutuyor, belgede en ufak bir şüphe veya belirsizlik bulunması halinde durumu derhal işçi lehine yorumluyordu. Ancak 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlük kazanan yeni Türk Borçlar Kanunu'nun 420. maddesi, bu alandaki tüm hukuki belirsizlikleri ve farklı yargısal uygulamaları ortadan kaldırarak işçilik alacaklarına yönelik ibra sözleşmelerini kesin, açık ve emredici kurallara bağlamıştır. Bu yasal düzenleme ile birlikte, iş hukukundaki ibra kavramı, klasik Borçlar Hukuku genel hükümlerindeki ibra kavramından radikal bir biçimde ayrışmış, sadece borcu ortadan kaldıran bir tasarruf işlemi olmaktan çıkıp, tam ifayı ispatlayan çok daha katı bir belge niteliğine bürünmüştür.

İlgili kanun maddesi uyarınca, işçinin işverenden olan ücret, tazminat ve diğer haklarına ilişkin ibra sözleşmesinin hukuken geçerli kabul edilebilmesi için belirli kanuni şartların istisnasız olarak bir arada bulunması zorunludur. Türk Borçlar Kanunu'nun öngördüğü bu geçerlilik şartlarını şu şekilde sıralamak mümkündür:

• İbra sözleşmesinin mutlaka yazılı şekilde yapılmış olması,
• Sözleşmenin düzenlendiği tarih itibarıyla iş ilişkisinin sona ermesinin üzerinden en az bir aylık bekleme süresinin geçmiş bulunması,
• İbra işlemine konu edilen işçilik alacağının türünün ve miktarının açıkça, hiçbir tereddüde yer vermeyecek biçimde belirtilmesi,
• Söz konusu alacak ödemesinin işçinin gerçek hak tutarına nazaran noksansız olarak ve mutlaka banka kanalıyla gerçekleştirilmesi. Kanun koyucu, bu dört temel unsuru bir arada taşımayan ibra sözleşmelerinin veya ibranamelerin kesin olarak hükümsüzdür yaptırımı ile karşılaşacağını net bir ifadeyle hüküm altına almıştır. Dolayısıyla, sayılan şartlardan herhangi birinin dahi eksikliği, sözleşmenin baştan itibaren geçersiz olmasına sebep olur.

İbra Sözleşmesinin Yazılı Şekilde Yapılma Koşulu

İş hukukunda ibranamenin geçerli olabilmesi için yasaca aranan ilk ve en vazgeçilmez koşul, sözleşmenin mutlaka yazılı formda düzenlenmiş olmasıdır. Türk Borçlar Kanunu'nun 132. maddesinde genel ibra sözleşmeleri için herhangi bir şekil şartı öngörülmemiş ve şekil serbestisi benimsenmiş olsa da; işçi alacaklarını konu edinen özel ibra sözleşmeleri, Kanun'un 420. maddesi gereğince istisnasız olarak yazılı şekil şartına bağlanmıştır. Bu yasal durum, yazılı olmanın sadece bir ispat vasıtası veya delil kuralı değil, ibra sözleşmesinin varlığı ve hukuki sonuç doğurabilmesi için zorunlu bir geçerlilik şartı olduğu anlamına gelmektedir. Yani işçi ve işveren arasında sözlü olarak yapılan bir ibra anlaşması veya işçinin eylemleriyle örtülü irade beyanlarında bulunarak borcun bittiğine dair kabuller hukuken tamamen geçersizdir. Yazılı şekil şartının yerine getirilmiş sayılması için adi yazılı form yeterli kabul edilmiş olup, belgenin noter huzurunda resmi şekilde düzenlenmesi mecburi değildir; ancak metnin işçinin imzasını taşıması zorunludur.

Yazılı şekil şartının hukuken değer taşıması için, ibra belgesinin metin içeriğinin ve atılan imzaların işçinin gerçek iradesini birebir yansıtması hayati öneme sahiptir. Uygulamada kötü niyetli olarak sıkça karşılaşılan; işçiye işe başladığı anlarda veya çalışma süresi içinde peşinen imzalatılan boş evraklar (beyaza imza) ya da sonradan işveren lehine doldurulmak üzere alınan standart matbu formlar kesinlikle geçersiz kabul edilmektedir. Yargıtay kararlarında da altı defalarca çizildiği üzere, metin kısımları boş bırakılan ve işçinin onayı dışında sonradan işverence doldurulan bu tür belgeler, şeklen yazılı unsurunu taşıyor gibi görünse de maddi gerçeklik ve hukuki irade eksikliği nedeniyle geçersizdir. Bununla birlikte, işçinin imzasını yahut yasal olarak geçerli bir parmak izini içermeyen sıradan kağıtların, sonradan tanık ifadeleriyle veya başka yan delillerle desteklenerek geçerli bir ibra belgesi haline getirilmesi usul hukuku bağlamında kesinlikle olanaksızdır.

Fesih Sonrası Bir Aylık Bekleme Süresi

İşçilik alacaklarına dair ibra sözleşmelerinde kanunun getirdiği en yenilikçi, koruyucu ve dikkat çekici unsurlardan biri zaman koşuludur. Kanun metnine göre, hukuken geçerli bir ibranamenin düzenlenebilmesi için iş sözleşmesinin fiilen sona ermesinden itibaren en az bir aylık yasal sürenin tamamlanmış olması şarttır. İşçi ve işveren arasındaki iş ilişkisi fiilen devam ederken alınan ibranameler, ileride doğabilecek alacakların ibra edilemeyeceği kuralı gereğince mutlak surette geçersizdir. Zira işçinin, işverene hukuki, kişisel ve ekonomik olarak tam bağımlı olduğu çalışma süreci içinde kendi aleyhine sonuç doğuracak bir belgeye serbest iradesiyle imza atmayacağı varsayılmaktadır. Bu dönemde işverenin açık veya örtülü baskısıyla imzalanan belgeler ibra anlamı taşımaz. Eğer işveren sözleşme devam ederken işçiye bir miktar ödeme yapmış ve karşılığında bir ibraname almışsa, yapılan bu tahsilat borcu bitiren bir tasfiye değil, salt bir avans niteliğinde sayılmakta ve ileride hesaplanacak asıl alacaktan mahsup edilmektedir.

Kanun koyucunun fesih tarihinden itibaren kesin olarak bir aylık bekleme süresi öngörmesinin hukuki temelinde, işçinin işini kaybettiği bu ilk sarsıntılı dönemde yaşayabileceği ağır ekonomik panik ve psikolojik baskı yatmaktadır. İşçi, işten ayrılmanın veya çıkarılmanın yarattığı ani gelir kaybı ve geçim sıkıntısı endişesiyle, hukuki tabiriyle müzayaka hali içindeyken, hakkı olan asıl tutarın çok daha altında, cüzi bir peşin ödemeyi kabul etmeye zorlanabilmektedir. Kanunun öngördüğü bir aylık bu soğuma süresi, işçiye içinde bulunduğu şoku atlatma, yasal haklarını detaylıca araştırma, profesyonel hukuki danışmanlık alma ve gerektiğinde dava açıp açmayacağına sağlıklı karar verme imkanı tanımaktadır. İhbarlı fesih durumlarında bu bir aylık katı süre, ihbar önelinin bitimiyle sözleşmenin sona erdiği günden itibaren hesaplanırken; derhal fesih hallerinde bozucu yenilik doğuran fesih iradesinin işçiye ulaştığı an itibarıyla işlemeye başlamaktadır.

Alacak Kalemlerinin Türü ve Miktarının Belirtilmesi

Hukuka uygun ve geçerli bir ibra sözleşmesinin ihtiva etmesi gereken bir diğer zorunlu hukuki unsur, işçinin feragat ettiği alacakların türünün ve o alacağa tekabül eden tutarın belgede teker teker, şüpheye veya yoruma mahal bırakmayacak netlikte gösterilmesidir. Uygulamada sıkça rastlanan "işverenden geçmişe dönük hiçbir alacağım kalmamıştır", "tüm maddi, manevi haklarımı ve maaşlarımı tam olarak aldım" veya "fazla mesai ve genel tatil ücretlerimi tahsil ederek işvereni ibra ettim" şeklindeki genel geçer, basmakalıp, soyut ve rakamsal miktar içermeyen ifadeler ibranameyi geçersiz kılar. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti, hafta tatili veya fazla çalışma ücreti gibi her bir ayrı işçilik alacağı kaleminin belgede spesifik olarak adlandırılması ve hemen karşısına o kaleme ait ödenen kesin bedellerin Türk Lirası ya da anlaşılan para birimi cinsinden rakamsal olarak net biçimde yazılması kanuni bir mecburiyettir.

Kısmi Ödemelerde Makbuz Hükmü Etkisi

İbranamede belirtilen alacak kalemleri ve karşısındaki miktarlar ile işçinin fiili çalışma süresine dayanan gerçek hak edişleri arasında fahiş bir çelişki bulunmaması esastır. Şayet ibranamede kalem kalem miktarlar belirtilmiş olmasına rağmen, yazılı olan bu miktarlar işçinin yasal olarak hak ettiği asıl meblağın bariz şekilde altındaysa, düzenlenen bu belge kanuni anlamda ibra sözleşmesi vasfını tamamen yitirir. Türk Borçlar Kanunu'nun açık hükmüne göre, işçinin hakkının gerçek tutarda ödendiğini ihtiva etmeyen tüm belgeler ibra sonucunu doğurmaz; ancak ödemenin banka aracılığıyla yapılmış olması katı koşuluyla, sadece içerdikleri miktarla sınırlı kalmak kaydıyla makbuz hükmünde kabul edilirler. Bu gibi eksik ödeme durumlarında hukuken kısmi ifa gerçekleşmiş sayılır. Böylece işçi, söz konusu makbuzda yer alan tutarın mahsup edilmesinin ardından geriye kalan bakiye alacakları için işverene karşı yasal yollara başvurma, arabuluculuk sürecini başlatma ve dava açma hakkını eksiksiz şekilde korumaya devam eder.

Ödemelerin Noksansız ve Banka Kanalıyla Yapılması

İş hukukunda ibraname kurumunu, klasik borçlar hukuku ibra anlayışından tamamen ayıran ve onu gerçek anlamda bir ifa ispat aracı haline getiren en kritik yasal şart, ödemelerin işçinin asıl hak tutarına nazaran hiçbir kesinti olmaksızın, noksansız yapılmasıdır. Geleneksel borçlar hukukunda ibra, alacaklının alacağından tamamen bedelsiz olarak veya çok cüzi bir kısmi bedel karşılığında feragat etmesi anlamına gelirken; Türk Borçlar Kanunu'nun 420. maddesi işçilik hakları bağlamında bu durumu yasaklamış ve istisnasız tam ifa kuralını zorunlu tutmuştur. İşçi, ibra sözleşmesi imzalayarak gerçek ve yasal alacağından indirim yapamaz, hukuken doğmuş olan haklarından karşılıksız biçimde vazgeçemez. İşverenin, uzman hesaplamalarıyla sabit olan yasal işçilik alacaklarının tamamını eksiksiz şekilde işçiye ödemesi yasal geçerliliğin kalbidir. Ödemenin hak edilenden noksan olması belgenin ibra sözleşmesi niteliğini derhal ve kesin olarak ortadan kaldırmaktadır.

Söz konusu noksansız ifanın yanı sıra, bu ödemenin mutlaka banka aracılığıyla gerçekleştirilmiş olması da kanunun emredici bir kuralıdır. Elden yapılan nakit ödemeler, işçi tarafından kendi el yazısıyla makbuz niteliğindeki belgelere "tüm haklarımı elden nakit ve eksiksiz olarak tahsil ettim" şeklinde beyan edilse dahi, yasanın açık lafzı karşısında ibra sözleşmesi geçerliliği taşımaz. Banka kanalıyla ödeme zorunluluğu, iş hukukundaki kayıt dışılığın önlenmesi ve taraflar arasında ileride doğabilecek ispat zorluklarının kesin olarak önüne geçmek amacıyla özel olarak ihdas edilmiştir. Şayet ibranamede yer alan ve işçinin hakkı olan tutar eksiksiz olsa bile, bu tutar banka sistemi üzerinden yatırılmamışsa belge ibra sözleşmesi olarak kesin hükümsüzdür. İlgili miktar tanık, ticari defter veya yemin gibi her türlü yasal delille kanıtlanarak işçiye fiilen ödendiği mahkemede ispatlansa dahi, söz konusu evrak yalnızca yapılan ifayı ispatlayan sıradan bir makbuz değeri taşıyacak, hukuki anlamda işvereni tam korumaya alan teknik bir ibra belgesi statüsü kazanamayacaktır.

Sonuç olarak, Türk Borçlar Kanunu'nun 420. maddesiyle işçi alacaklarına yönelik getirilen ibra sözleşmesi düzenlemeleri, işçinin ekonomik ve sosyal zayıflığını istismar etmek isteyen kötü niyetli uygulamalara karşı oluşturulmuş güçlü bir yasal zırh niteliğindedir. Yazılı şekil zorunluluğu, bir aylık bekleme süresi, alacakların ayrıntılı belirtilmesi ve banka üzerinden tam ifanın sağlanması koşullarının tamamı, kamu düzeni ve hakkaniyet düşüncesiyle kanunlaştırılmıştır. Hem işçilerin yasal hak kaybına uğramaması hem de işverenlerin ileride beklenmedik yüklü dava maliyetleriyle karşılaşmamaları adına, iş sözleşmelerinin feshi sürecinde düzenlenecek ibranamelerin yasanın aradığı bu katı geçerlilik şartlarına birebir uygun olarak hazırlanması büyük önem arz etmektedir. Hukuki geçerliliği zedelenmiş hatalı bir belge, taraflar için tasfiye değil aksine uzun sürecek karmaşık bir yargılama süreci demektir. Bu nedenle, iş hukuku uyuşmazlıklarında sürecin başından itibaren uzman bir iş hukuku avukatından profesyonel hukuki destek alınması, yaşanabilecek geri dönülmez hak ve zaman kayıplarının önüne geçilmesi için en güvenilir yoldur.