Anayasa Mahkemesi Osman Güneş Kararı 2022/42158 B.

Bu karar, işçilik alacaklarına ilişkin yargılamalarda dava açıldığı tarihte tam olarak bilinemeyen ve ancak uzman bilirkişi raporuyla tespit edilebilen alacaklar yönünden yapılan ıslah işlemlerinin zamanaşımı defisiyle reddedilmesinin hak ihlali oluşturduğunu göstermesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, yargılama sürecinin uzaması ve alacak kalemlerinin ancak yıllar sonra alınan bilirkişi raporlarıyla netleşmesi durumunda, ıslah ile artırılan kısımların salt aradan süre geçtiği için zamanaşımına uğradığı gerekçesiyle reddedilmesinin işçiye şahsi ve ağır bir külfet yüklediğine hükmetmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar özellikle yargılama süreci kendi kusuru olmaksızın uzayan davacıların hak kaybına uğramasını engellemek adına kritik bir güvence sağlamaktadır. İş mahkemelerinde sıklıkla karşılaşılan belirsiz alacak ve kısmi dava süreçlerinde, zamanaşımı sürelerinin katı bir şekilcilikle uygulanması mahkemeye erişim hakkını ciddi şekilde zedeleyebilmektedir. İlgili karar, iddia makamı ile savunma arasındaki dengeyi korurken hak arama hürriyetinin aşırı esneklik veya katı şekilcilikle yok edilmemesi gerektiği yönünde tüm derece mahkemelerine önemli bir yol haritası sunmaktadır. Uygulamada, zamanaşımı sürelerinin hesaplanmasında dava tarihindeki belirsizliklerin ve yargılama sürecinin idari nedenlerle uzamasından kaynaklanan mağduriyetlerin göz önünde bulundurulması zorunluluğunu pekiştirerek hukuki güvenliği teminat altına almaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 1 Kasım 2006 tarihinde iş akdinin feshedilmesinin ardından işverenine karşı işçilik alacaklarının ödenmesi amacıyla dava açmıştır. Fazlaya ilişkin haklarını saklı tutarak 2011 yılında açtığı bu davada; kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai ücreti, yıllık izin ile ulusal bayram ve genel tatil ücretlerinin tahsilini talep etmiştir.

Yargılama süresi boyunca mahkemelerin yetkisizlik ve davanın açılmamış sayılması kararları ile Yargıtayın bozma ilamları nedeniyle süreç uzun yıllar devam etmiştir. Nihayetinde dosya esastan incelenmeye başlanarak bilirkişi raporları alınmıştır. Raporlar doğrultusunda alacak miktarları teknik olarak netleşince başvurucu, ıslah dilekçesi vererek talep miktarını artırmıştır. Ancak iş mahkemesi, işverenin zamanaşımı itirazını kabul ederek talebin artırılan kısımlarını beş yıllık zamanaşımı süresinin dolduğu gerekçesiyle reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, uzun süren yargılama nedeniyle alacaklarının zamanaşımına uğradığını ve mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle 4857 sayılı İş Kanunu m.32 hükmünde yer alan ücret alacaklarının beş yıllık zamanaşımına tabi olduğu kuralını dikkate almıştır. Dava açılmasının belli bir süre koşuluna bağlanması, hukuki güvenlik ve istikrarın sağlanması ile mahkemeye erişim hakkı arasında makul bir denge kurulması amacına hizmet eder. Bu nedenle dava hakkının zamanaşımı koşuluyla sınırlandırılmasının kural olarak meşru bir amacı bulunmaktadır.

Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihat prensipleri gereğince, uygulanan sınırlamanın ölçülülük ilkesinin alt unsurları olan elverişlilik, gereklilik ve orantılılık ilkelerine uygun olması zorunludur. Mahkemeye erişim hakkı, kişinin bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmesi ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmesi anlamına gelir. Dava açmayı imkânsız kılacak ya da aşırı zorlaştıracak ölçüde kısa olmadıkça kanunlarda süre öngörülmesi hukuki belirlilik ilkesinin bir gereğidir. Ancak mahkemelerin usul kurallarını uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar getirecek ölçüde katı şekilcilikten kaçınmaları esastır.

Zararın tamamının yargılamanın başlangıcında bilinmesinin davacıdan beklenemeyeceği durumlarda, diğer bir deyişle davaya konu zararın tespitinin uzmanlık gerektirmesi ve mahkemenin de ancak bilirkişi incelemesiyle alacağın miktarını belirleyebildiği uyuşmazlıklarda, katı kurallar uygulanması hakkın özünü zedeleyebilir. Bu tür yargılamalarda davanın açıldığı tarih dikkate alınmaksızın ıslah ile artırılan kısmın zamanaşımı gerekçesiyle reddedilmesi, başvurucuya ağır bir külfet yüklemekte olup mahkemeye erişim hakkını sınırlayan orantısız bir müdahale olarak değerlendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun iş akdinin feshi nedeniyle açtığı alacak davasında talep edilen alacak miktarlarının dava açıldığı tarihte kesin olarak belirli ve bilinebilir olmadığını tespit etmiştir. İlgili uyuşmazlıkta alacak miktarları ancak yargılama aşamasında ve yetkili mahkemece aldırılan uzman bilirkişi raporları sonucunda ortaya çıkmıştır. Uyuşmazlığa ilişkin olarak birden fazla bilirkişi incelemesi yaptırılmış ve teknik hesaplama gerektiren bu süreçlerin tamamlanmasının ardından başvurucu, elde edilen veriler ışığında talep artırım dilekçesi sunarak dava konusu alacak miktarını artırmıştır.

İlk derece mahkemesi, davalı işverenin zamanaşımı defini dikkate almış ve ıslah dilekçesiyle artırılan kısımlar yönünden beş yıllık zamanaşımı süresinin dolduğu gerekçesiyle davanın bu kısmını reddetmiştir. Ancak Anayasa Mahkemesi, davanın doğası gereği alacak kalemlerinin başvurucu tarafından başlangıçta bilinebilir olmadığına dikkat çekmiştir. Yargılama sürecinin uzun yıllara yayıldığı ve uzman bilirkişi raporlarının yıllar sonra alınabildiği bir davada, mahkemenin artırılan alacak talebini katı bir zamanaşımı yorumuyla reddetmesinin başvurucuya şahsi olarak ağır ve olağan dışı bir külfet yüklediği kanaatine varılmıştır.

Uygulanan bu katı şekilci yaklaşımın, başvurucunun bilirkişi raporuyla belirlenen haklı tazminat tutarının tamamını talep edebilme imkânını elinden aldığı ve katlanmak zorunda kaldığı külfetin, hukuki güvenlik ve istikrarı sağlama şeklindeki meşru amaçla karşılaştırıldığında tamamen orantısız olduğu belirlenmiştir. Bu durumun, kişilerin mahkemeye başvurmasını anlamsız hâle getirdiği ve mahkemeye erişim hakkına yönelik ölçüsüz bir müdahale teşkil ettiği değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.