Anayasa Mahkemesi Melisa Kuyumculuk Ltd. Şti. Kararı 2022/54500 B.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkının ihlaline ilişkindir. Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığın çözümünde sonuca doğrudan etki edebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların derece mahkemelerince yanıtsız bırakılmasının hukuki güvenlik ilkesini derinden zedeleyeceğini bir kez daha vurgulamıştır. Özellikle idari yaptırımlara itiraz süreçlerinde, cezanın ve yaptırımın ön koşulu olan usule ilişkin itirazların, örneğin tebligatın geçerliliği ve yasal sürelerin başlangıcı gibi hususların göz ardı edilmesi, yargılamanın hakkaniyetine gölge düşürmektedir. Bireylerin yargı mercileri önünde ileri sürdükleri makul savunmaların somut delillerle tartışılması anayasal bir zorunluluktur.

Karar, idari para cezalarına ve benzeri yaptırımlara karşı yapılan başvurularda sulh ceza hâkimliklerinin inceleme yöntemine ve yargısal süreçlerine dair çok önemli ve yol gösterici standartlar getirmektedir. Hâkimliklerin yalnızca ihbara konu kabahatin maddi unsurlarının oluşup oluşmadığına odaklanması veya sadece bilirkişi raporuna dayanarak hüküm kurması yeterli değildir. Aynı zamanda, yaptırımın şekli ve usuli şartlarının idare tarafından eksiksiz şekilde yerine getirilip getirilmediğine yönelik somut, mantıklı ve ciddi savunmaların da kararda açıkça karşılanması zorunludur. Bu ufuk açıcı içtihat, yargı mercilerinin kalıplaşmış ve şablon gerekçelerle karar vermesinin önüne geçerek, savunma hakkının etkin bir şekilde kullanılmasını ve bireylerin adalete olan inancını güvence altına almaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu olarak yer alan ve ihracat faaliyetleri yürüten şirket, gerçekleştirdiği ihracat bedelini yasal süresi içinde yurda getirmediği gerekçesiyle vergi dairesinin ihbarı üzerine Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yüksek miktarda idari para cezasına çarptırılmıştır. Şirket, ihracat bedelini yurda getirmesi için kendisine tanınan ve yaptırımın ön koşulu olan 90 günlük yasal süreye ilişkin ihtarın usulsüz olduğunu, bildirimin SMS yoluyla yapıldığını, geçerli bir kayıtlı elektronik posta adreslerinin bulunmadığını ve tebligatın şirketle ilgisi olmayan üçüncü bir kişiye iletildiğini ileri sürerek söz konusu idari para cezasına itiraz etmiştir. İtirazı inceleyen Sulh Ceza Hâkimliği, sadece para cezasının miktarında bilirkişi raporu doğrultusunda kur düzeltmesi yapmış ancak şirketin usulsüz tebligat ve bildirim konusundaki temel iddialarına hiçbir yanıt vermemiştir. Şirket, davanın sonucunu tamamen değiştirebilecek bu esaslı iddialarının gerekçesiz bırakılarak değerlendirilmediği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, söz konusu hukuki uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa m. 36 hükmünde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile Anayasa m. 141 kuralında yer alan bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli yazılması zorunluluğunu ve yükümlülüğünü temel inceleme konusu yapmıştır.

Olayın maddi temelini ve idari yaptırımın yasal dayanağını oluşturan 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun m. 3 uyarınca, ihracat işlemlerinden doğan alacakların yasal süresi içinde yurda getirilmemesi idari para cezası yaptırımına bağlanmıştır. Bu yaptırımın usulüne uygun şekilde uygulanabilmesi için ilgili mevzuat gereğince, vergi dairesi başkanlığınca veya müdürlüğünce ilgililere hesapların kapatılmasını sağlaması amacıyla mutlaka doksan gün süreli ihtarname gönderilmesi zorunludur.

Anayasa Mahkemesinin istikrar kazanmış ve yerleşik içtihatlarına göre, adil yargılanma hakkının temel ve ayrılmaz bir unsuru olan gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun şekilde yargılanmalarını ve mahkeme kararlarının üst mercilerce etkili bir şekilde denetlenebilmesini sağlar. Bütün mahkemeler, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca açıkça ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki iddia ve itirazları kararlarında tartışmakla yükümlüdür. Uyuşmazlığın sonucunu değiştirebilecek böylesi esaslı savunmaların, yargılama makamlarınca makul, mantıklı ve konuyla doğrudan ilgili bir gerekçeyle karşılanmaması durumunda gerekçeli karar hakkı açıkça zedelenir. Kanun yolu incelemesi yapan mercilerin de ilk derece mahkemesince hiç karşılanmayan veya kanun yolunda ilk kez dile getirilen esaslı iddialara açık, şeffaf ve net bir yanıt vermesi gerekmektedir. İdari para cezalarının iptali talebiyle yapılan hukuki başvurularda, yaptırımın ön koşulu niteliğindeki usuli işlemlere yönelik itirazların cevapsız bırakılması anayasal güvencelere derin bir aykırılık teşkil etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlık dosyasını incelerken başvurucu şirketin ihracat bedellerini süresinde yurda getirmediği gerekçesiyle idari para cezasına çarptırıldığını ve idari itiraz makamı olan Sulh Ceza Hâkimliğinin dosyaya sunulan bilirkişi raporuna dayanarak kabahatin unsurlarının oluştuğunu kabul ettiğini tespit etmiştir. Ancak başvurucu şirket, yargılamanın her aşamasında ısrarlı ve tutarlı bir biçimde, ihracat bedelini yurda getirmesi için gönderilen resmi ihtar ve tebligatların usulüne uygun şekilde yapılmadığını, ilgili bildirimin yasal geçerliliği olmayan SMS yoluyla iletildiğini, şirketin tebligata elverişli kayıtlı elektronik posta adresinin bulunmadığını ve Başsavcılık tebligatının şirketle uzaktan yakından ilgisi olmayan bir şahsa yapıldığını hukuki bir dille ileri sürmüştür.

Yüksek Mahkeme, ihracat bedelinin yasal süresi içinde yurda getirilmemesi nedeniyle ağır bir idari yaptırım uygulanabilmesinin asli ön koşulunun, doksan gün süreli ihtarnamenin muhataba usulüne uygun ve tebligat kurallarına riayet edilerek bildirilmiş olması hususuna özellikle dikkat çekmiştir. Başvurucu şirketin tebligatların usulsüzlüğüne ilişkin ileri sürdüğü bu iddialar, doğrudan doksan günlük yasal sürenin başlayıp başlamadığını, dolayısıyla kesilen idari para cezasının hukuka uygunluğunu temelden belirleyecek bir nitelik taşımaktadır. Buna rağmen işlemi denetleyen Sulh Ceza Hâkimliği, vermiş olduğu kararında bu çok esaslı iddiaları hiçbir şekilde tartışmaya açmamış ve tebligatların usulüne uygun yapılıp yapılmadığına dair en ufak bir hukuki değerlendirmede dahi bulunmamıştır. İtiraz mercisi konumunda olan diğer Sulh Ceza Hâkimliği de şirket tarafından sunulan bu iddiaları tamamen cevapsız bırakmıştır.

Anayasa Mahkemesi, davanın sonucunu tümden değiştirebilecek nitelikte olan usuli itirazların ve temel savunmaların yargı makamlarınca ayrı ve açık bir biçimde gerekçelendirilmemesinin, başvurucunun iddialarına hiç yanıt verilmemesi anlamına geldiğini net bir şekilde belirlemiştir. Bu eksiklik, yargılama sürecinin bir bütün olarak değerlendirildiğinde adil yargılanma hakkının en temel güvencelerinden olan kararların makul bir gerekçe ile yazılması zorunluluğunu zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir / başvuruyu kabul etmiştir.