Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yaşam hakkı ihlali mutlak olarak doğmaz.
• Terör riskinde genel güvenlik önlemleri yeterlidir.
• Yaralanma düzeyi tazminat miktarını doğrudan etkiler.
• Esaslı iddialar mahkemelerce mutlaka karşılanmalıdır.
• Sağlık raporları gerekçeli kararda irdelenmelidir.

Bu karar hukuken, devletin terör eylemlerini önleme yükümlülüğünün sınırlarını ve yargılamalarda bireylerin yaralanma durumlarına ilişkin iddialarının mahkemelerce ne ölçüde dikkate alınması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kamu makamlarının genel bir terör saldırısı tehlikesine karşı makul ve yeterli güvenlik tedbirlerini almış olmasını yaşam hakkının korunması bağlamında hukuka uygun bulmuştur. Spesifik ve somut bir istihbarat olmaksızın idarenin her türlü terör eylemini önlemesinin idareye aşırı bir külfet yükleyeceği ve bunun her zaman mümkün olamayacağı kabul edilmiştir. Ancak, terör saldırısında mağdur olan bireylerin açtığı tam yargı davalarında, mahkemelerin başvurucuların fiziki yaralanma dereceleri ve ruhsal durumları hakkında ileri sürdükleri delilleri titizlikle incelemesi gerektiği güçlü bir biçimde hüküm altına alınmıştır.

Benzer davalarda emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, idare mahkemelerinin tazminat davalarında şablon gerekçelerle karar vermesinin önüne geçecek çok kritik bir güvencedir. Yargı mercileri, mağdurların yaralanma boyutlarına ilişkin sundukları adli muayene veya engellilik sağlık kurulu raporlarını göz ardı edemeyecek ve tazminat miktarlarını belirlerken bu belgeleri gerekçeli kararlarında detaylı bir biçimde tartışmak zorunda kalacaktır. Dosyadaki somut sağlık verilerini incelemeden veya eksik incelemeyle "basit tıbbi müdahale ile giderilebilir" şeklinde afaki değerlendirmeler yapılması, adil yargılanma hakkının doğrudan ihlali olarak kabul edilecektir. Bu emsal nitelikteki yaklaşım, terör mağdurlarının tazminat haklarının mahkemeler önünde daha adil, objektif ve hakkaniyete uygun şekilde belirlenmesini temin edecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Pakize Yıldız, 10 Ekim 2015 tarihinde barış, emek ve demokrasi konulu bir miting için Ankara Tren Garı önünde toplanan kalabalığın içindeyken meydana gelen canlı bomba terör saldırısında vücudunun çeşitli yerlerinden yaralanmıştır. Başvurucu, devletin patlama olacağına dair istihbarat bilgisine sahip olmasına rağmen saldırıyı önlemediğini, yeterli güvenlik tedbirlerini almadığını ve olay sonrasında acil sağlık hizmetlerinin bilerek geciktirildiğini iddia etmiştir. Bu ağır iddialarla birlikte, uğradığı maddi ve manevi zararların karşılanması amacıyla İçişleri Bakanlığı ile Ankara Valiliğine karşı tam yargı davası açmıştır. İdare mahkemesi, olayda idarenin kusuru olmadığına karar vererek davanın maddi kısmını reddetmiş, sadece sosyal risk ilkesi gereğince 6.500 TL gibi bir manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir. Başvurucu, patlama sebebiyle vücudunda birinci derece yanık izleri kaldığını, psikolojik tedavi gördüğünü, kalıcı özürlülük durumu bulunduğunu ve bu durumun mahkemece sağlık kuruluşlarına sevk edilip yeterince incelenmeden çok düşük bir tazminata karar verildiğini belirterek hakkını aramak üzere Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 17. maddesinde düzenlenen yaşam hakkı ve Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı çerçevesinde ilkesel incelemeler yapmıştır.

Yaşam hakkı bağlamında devletin pozitif koruma yükümlülükleri bulunmaktadır. Bu yükümlülükler, yetki alanındaki bireylerin yaşamını kamu görevlileri veya üçüncü kişilerin eylemlerinden korumak için caydırıcı yasal ve idari bir çerçeve oluşturulmasını gerektirir. Bir kişinin yaşamına yönelik gerçek ve yakın bir tehlike olduğunun bilindiği durumlarda makul ölçüler çerçevesinde önleyici tedbirler alınması zorunludur. Ancak bu ödev, insan davranışlarının öngörülemezliği ve idarenin kaynak ile öncelikleri dikkate alındığında, kamu makamları üzerinde aşırı veya imkansız bir yük oluşturacak şekilde yorumlanamaz. Devletten gerçekleşmesi muhtemel her türlü terör eylemini kesin olarak engellemesi beklenemez.

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan bir diğer hukuki prensip ise adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkıdır. Mahkeme kararlarının, taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki iddia ve itirazları mutlaka karşılaması, hukuki sonuç ile deliller arasındaki bağı yeterli açıklıkta içermesi anayasal bir zorunluluktur. Uyuşmazlığın çözümü için belirleyici olan adli, tıbbi veya uzmanlık raporlarının yargı mercilerince görmezden gelinmesi, gerekçeli karar hakkı ile bağdaşmaz. Ayrıca, idare mahkemelerinde görülen tam yargı davalarında, özellikle de sosyal risk ilkesi veya 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun uyarınca uğranılan manevi zararın miktarının belirlenmesinde, mağdurun yaralanmasının fiziki düzeyi ve bu yaralanmanın kalıcı ruhsal etkileri en temel ölçütler olarak kabul edilmektedir. Bu ölçütlerin mahkemelerce tarafsız ve bilimsel yöntemlerle tespiti, uyuşmazlığın hakkaniyete uygun bir şekilde çözüme kavuşturulabilmesi için elzemdir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuruya konu üzücü terör saldırısının engellenememesi hususunda kamu makamlarının yaşamı koruma pozitif yükümlülüğünü ihlal edip etmediğini kapsamlı bir şekilde değerlendirmiştir. Olay tarihlerinden önce genel olarak kitlesel eylemlere yönelik terör saldırısı riski bulunsa da, 10 Ekim 2015 tarihindeki eyleme yönelik belirli, somut ve yakın bir tehdit bilgisinin önceden yetkili kamu makamlarınca bilindiğine dair bir bulgu saptanamamıştır. İdarenin miting alanı ve çevresinde iki binden fazla personel görevlendirdiği, fiziki barikatlar kurduğu ve dedektör köpeklerle patlayıcı araması yaptığı dikkate alındığında, idarenin yaşam hakkının maddi boyutunu ihlal etmediği tespit edilmiştir. Ayrıca, yaşanan büyük kaosa rağmen olay sonrasında 65 dakika gibi bir süre içinde tüm yaralıların sağlık kurumlarına tahliye edildiği belirlenerek etkili soruşturma yürütme yükümlülüğüne ilişkin usul boyutu yönünden de idarenin bir kusuru bulunmadığına karar verilmiştir.

Bununla birlikte, başvurucunun idari yargı mercilerinde yürüttüğü tazminat davası süreci gerekçeli karar hakkı yönünden incelendiğinde oldukça farklı bir tabloyla karşılaşılmıştır. Başvurucu, olay sırasında yüzünde ve vücudunda birinci derece yanıklar oluştuğunu belirterek ilk müdahalenin ardından özel bir hastanede uzun süre tedavi gördüğünü tıbbi evraklarla dosyaya sunmuştur. Hatta başvurucu, temyiz aşamasında iddialarını daha da somutlaştırarak, vücudunda kalıcı yanık izleri bulunduğunu ve depresif bulgular tanımlandığını gösteren yüzde on özür oranına sahip resmî bir sağlık kurulu raporunu Danıştaya sunmuştur.

Tüm bu açık delillere karşın, idare mahkemesi dosya kapsamında başvurucuyu doğrulayan tıbbi evrakların aksini gösteren hiçbir rapor bulunmamasına rağmen başvurucunun yarasını afaki bir şekilde "basit tıbbi müdahale ile giderilebilir düzeyde" kabul etmiş ve hükmedilecek manevi tazminat miktarını bu varsayıma göre son derece düşük belirlemiştir. Başvurucunun heyet raporu alınması için tam teşekküllü bir hastaneye sevk edilmesi yönündeki haklı ve ısrarlı talepleri ilk derece mahkemesince ve istinaf mercilerince tamamen cevapsız bırakılmıştır. Sunulan somut özür durumunu gösteren sağlık kurulu raporu, Danıştay incelemesinde de hiçbir şekilde tartışılmamış ve davanın sonucunu doğrudan etkileyecek bu çok önemli deliller gerekçesiz bir biçimde göz ardı edilmiştir.

Yaralanmanın fiziksel boyutu ve ruhsal etkisinin, manevi tazminat miktarının belirlenmesindeki en kritik unsur olduğu hukuk sistemimizde tartışmasız bir gerçektir. Yargı mercilerinin, başvurucunun bu yöndeki çok somut ve davanın neticesini değiştirebilecek ağırlıktaki iddia ve delillerini yanıtsız bırakması adil yargılanma güvencelerini temelden zedelemiştir. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.