Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Mustafa ve Mustafova - Bulgaristan Kararı 7428/17 B.

Bu karar hukuken, zorunlu bir yargı dışı başvuru yolunun mahkemeye erişim hakkı kapsamında nasıl değerlendirilmesi gerektiği açısından büyük önem taşımaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, trafik kazası sonucu vefat eden oğulları için tazminat talep etmek amacıyla zorunlu idari başvuru yolunu tüketen ancak dava açamadan vefat eden babanın mirasçılarının, süreci kaldığı yerden devam ettirebileceğine hükmetmiştir. Babanın zorunlu olan Garanti Fonu'na başvurusunun, dava açmakla eşdeğer bir adım olduğu kabul edilerek, mirasçıların davasının "yeni bir dava" olarak nitelendirilip reddedilmesi mahkemeye erişim hakkının ihlali sayılmıştır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, özellikle sigorta uyuşmazlıkları ve zorunlu arabuluculuk veya idari başvuru şartı aranan durumlarda yargı mercilerinin aşırı şekilci yorumlardan kaçınması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymasıdır. Mahkemeye erişim hakkı teorik ve hayali değil, pratik ve etkili olmalıdır. Hak arama hürriyetinin kullanılabilmesi için ön şart olarak öngörülen aşamaların tamamlanması sırasında yaşanan vefat gibi öngörülemeyen durumlarda, mirasçıların süreci devam ettirmesinin engellenmesi ölçüsüz bir müdahale olarak değerlendirilecektir. Uygulamada, yargı mercilerinin usul kurallarını yorumlarken hak arayanların mahkemeye erişimini orantısız şekilde kısıtlamaması gerektiği yönünde güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, 2010 yılında bir trafik kazasında hayatını kaybeden kardeşlerinin ölümü nedeniyle babaları tarafından başlatılan tazminat sürecinin, babalarının vefatı üzerine kendileri tarafından devam ettirilmek istenmesi üzerine uyuşmazlık yaşamışlardır. Başvurucuların babası, kazaya neden olan sürücünün sigortasız olması nedeniyle yasalar gereği öncelikle Garanti Fonu'na idari bir başvuruda bulunmuştur. Ancak baba, fon henüz bir karar vermeden ve mahkemede dava açamadan vefat etmiştir.

Bunun üzerine başvurucular, babalarının mirasçıları sıfatıyla doğrudan mahkemede tazminat davası açmışlardır. Yerel mahkemeler, başvurucuların açtığı davanın babalarının talebinin devamı niteliğinde olmadığını, yeni bir dava olduğunu ve başvurucuların şahsen idari başvuru yolunu tüketmediklerini belirterek davayı usulden reddetmiştir. Başvurucular, bu ret kararının mahkemeye erişim ve adil yargılanma haklarını ihlal ettiği iddiasıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6/1 (adil yargılanma ve mahkemeye erişim hakkı) kapsamında incelemiştir. Mahkemeye erişim hakkı mutlak olmayıp devletlerin takdir yetkisi kapsamında sınırlandırılabilir. Ancak bu sınırlamalar, hakkın özünü zedelememeli, meşru bir amaç gütmeli ve kullanılan araç ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir orantılılık ilişkisi bulunmalıdır.

Bulgaristan hukukunda yer alan 2005 tarihli Sigorta Kanunu m. 288/9, zarar gören kişilerin Garanti Fonu'ndan tazminat talep edebilmeleri için dava açmadan önce fona yazılı olarak başvurmalarını zorunlu tutmaktadır. Fonun üç ay içinde karar vermemesi veya tatmin edici bir karar vermemesi durumunda yargı yoluna gidilebilmektedir.

Sözleşme'nin 6. maddesinin uygulanabilmesi için iç hukukta savunulabilir bir temele sahip, gerçek ve ciddi bir uyuşmazlığın bulunması gerekmektedir. Mahkeme, yerleşik içtihatlarında idari prosedürlerin mahkeme sürecinin zorunlu bir ön aşaması olduğu durumlarda, bu idari süreçlerin de mahkemeye erişim hakkının bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Davacının yasal hakkını aramak için kanunun öngördüğü zorunlu yollara başvurması, yargı sürecinin fiilen başladığı anlamına gelmektedir. Mirasçılık hukuku kuralları çerçevesinde de, bir şahsın başlatmış olduğu ve sıkı surette şahsa bağlı olmayan maddi değer ifade eden hak arama süreçlerinin, ölümü halinde kanuni mirasçıları tarafından sürdürülebilmesi hukuki bir beklenti ve haktır.

Mahkeme, katı ve aşırı şekilci usul kurallarının, adaletin tecellisini engelleyerek bireylerin mahkemeye erişimini imkansız hale getirdiği durumlarda AİHS m. 6/1 ihlalinin doğacağını hüküm altına almıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucuların babasının, oğlunun trafik kazasında ölümü nedeniyle tazminat talep etme hakkı bulunduğunu ve yasaların gerektirdiği üzere dava açmadan önce zorunlu ön aşama olan Garanti Fonu'na başvurduğunu tespit etmiştir. Babanın süreci yasalara uygun olarak başlattığı, ancak yasal bekleme süresi içinde yaşamını yitirdiği açıktır.

Ulusal mahkemeler, başvurucuların babalarının başlattığı süreci devam ettirmek amacıyla açtıkları davayı, idari aşamanın şahsen tüketilmediği ve talebin yeni bir talep olduğu gerekçesiyle reddetmiştir. Ancak AİHM, babanın fona yaptığı başvurunun, mahkeme sürecini başlatan ve ona hazırlık teşkil eden zorunlu bir adım olduğunu vurgulamıştır. Babanın vefatından sonra mirasçıların bu talebi devam ettirmesi, hukuken yeni bir dava açmak değil, halihazırda başlatılmış olan bir hukuki sürecin mirasçılar sıfatıyla sürdürülmesi olarak kabul edilmelidir.

AİHM, Bulgaristan yargı mercilerinin bu yaklaşımının aşırı şekilci olduğunu ve başvurucuların adalete erişimini orantısız bir şekilde engellediğini belirtmiştir. Babalarının zorunlu olan usuli adımı zaten yerine getirmiş olması karşısında, mirasçıların aynı idari süreci sıfırdan tekrar başlatmaya zorlanması veya davanın reddedilmesi, usul ekonomisine aykırıdır ve meşru bir amaçla orantılı değildir. Bu aşırı şekilci yorum, başvurucuların tazminat elde etme imkanını tamamen ortadan kaldırmış ve davanın esasına girilmesini engellemiştir.

Ayrıca, mahkeme iç hukukta manevi tazminat taleplerinin mirasçılara intikali konusunda kesin ve yeknesak bir kural olmadığını, bizzat ulusal mahkemeler arasında bile çelişkili kararlar bulunduğunu gözlemlemiştir. Bu belirsizlik, başvurucuların adalete erişimindeki yükü daha da ağırlaştırmıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucuların mahkemeye erişim haklarının orantısız bir şekilde kısıtlandığına ve Sözleşme'nin 6. maddesinin 1. fıkrasının ihlal edildiğine hükmederek başvuruyu kabul etmiştir.