Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yargılamada rüşvet kesin hükmün istisnasını oluşturur.
• Kesin hüküm ilkesi mutlak ve sınırsız değildir.
• Ceza davası zamanaşımı sivil sorumluluğu doğrudan engellemez.
• Sivil mahkemeler masumiyet karinesini ihlal etmeden karar verebilir.

Bu karar, adil yargılanma hakkının temel unsurlarından olan hukuki belirlilik ve kesin hüküm (res judicata) ilkesi ile yargılamada yolsuzluk hallerinin çatışmasını ele alan temel bir içtihat niteliğindedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, kural olarak mahkemelerce verilen kesin hükümlerin yeniden tartışmaya açılamayacağını kabul etmekle birlikte, kararı veren hakime rüşvet verilmesi gibi adaleti temelden sarsan ağır hukuka aykırılık hallerinde, kesin hüküm ilkesinden sapılabileceğini net bir şekilde ortaya koymuştur. Bu tür durumlarda maddi gerçeğin ve adaletin tesisi, şekli hukuki kesinliğin önüne geçmektedir.

Ayrıca karar, masumiyet karinesi ile hukuk mahkemelerindeki tazminat davaları arasındaki hassas dengeye ışık tutmaktadır. Bir kişi hakkında yürütülen ceza davasının zamanaşımı gibi usuli nedenlerle düşmesi, o kişinin hukuk mahkemelerinde aynı olgular üzerinden sivil sorumluluk taşımasına engel teşkil etmemektedir. Hukuk hakimi, ispat standardının daha düşük olduğu tazminat davalarında, kişinin cezai olarak suçlu olduğunu açıkça ifade etmediği sürece, hukuki sorumluluğa hükmedebilir. Bu durum uygulamada, ceza davalarından sonuç alamayan mağdurların hukuk davaları yoluyla zararlarını tazmin edebilmeleri açısından büyük bir önem taşımakta olup, masumiyet karinesinin özel hukuk uyuşmazlıklarında mutlak bir dokunulmazlık kalkanı olarak kullanılmasının önüne geçmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, 1980'lerin sonu ve 1990'ların başında İtalya'nın en büyük yayıncılık grubu Mondadori'nin kontrolünü ele geçirmek için CIR şirketi ile Fininvest şirketi arasında yaşanan hukuki mücadeleye dayanmaktadır. Başlangıçta CIR şirketinin lehine sonuçlanan bir tahkim kararı, Roma İstinaf Mahkemesi tarafından 1991 yılında iptal edilmiş ve yayın grubunun kontrolü Fininvest'e geçmiştir. Yıllar sonra yürütülen ceza soruşturmalarında, 1991 tarihli kararı veren hakime Fininvest cephesinden rüşvet verildiği ortaya çıkmış ve rüşvet alan hakim ile aracılar ceza mahkemesinde mahkum olmuştur.

Bunun üzerine CIR şirketi, rüşvetle elde edilen kararın iptali için yargılamanın yenilenmesi yoluna gitmek yerine doğrudan haksız fiil hükümlerine dayanarak Fininvest'e karşı milyarlarca liralık tazminat davası açmıştır. Mahkemeler, hakime rüşvet verilmesini dikkate alarak Fininvest'i devasa miktarda tazminat ödemeye mahkum etmiştir. Dönemin şirket yöneticisi Silvio Berlusconi hakkındaki ceza davası ise zamanaşımından düşmüştür. Fininvest, kesinleşmiş bir mahkeme kararının "yargılamanın yenilenmesi" yolu işletilmeden bir tazminat davasında geçersiz sayılmasının adil yargılanma ve mülkiyet haklarını ihlal ettiğini; Berlusconi ise ceza almamasına rağmen hukuk mahkemesinde rüşvetten sorumlu tutulmasının masumiyet karinesini ihlal ettiğini iddia ederek dava açmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 (adil yargılanma hakkı), AİHS m.6/2 (masumiyet karinesi) ve AİHS 1 No'lu Protokol m.1 (mülkiyet hakkı) çerçevesinde değerlendirme yapmıştır.

Hukuki belirlilik ilkesi, hukukun üstünlüğünün temel bir unsurudur ve mahkemeler tarafından kesin olarak çözümlenmiş bir uyuşmazlığın kural olarak yeniden sorgulanmamasını gerektirir. Bu kural, yargı sistemine olan güveni korur. Ancak bu ilke mutlak değildir. Adaletin temelden sarsıldığı, özellikle yargılamada rüşvet ve yolsuzluk gibi yargının tarafsızlığını ve dürüstlüğünü yok eden asli bir kusurun varlığı halinde, kesin hüküm ilkesinden sapılmasını gerektiren çok güçlü ve emredici nedenler doğmuş olur.

Masumiyet karinesi ise, bir kimsenin suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar masum sayılmasını güvence altına alır (AİHS m.6/2). Ancak ceza davasının beraat veya zamanaşımı gibi usuli nedenlerle düşmesi, bu kişinin hukuk mahkemelerinde haksız fiil sorumluluğunun incelenmesine kesin bir engel teşkil etmez. Hukuk mahkemeleri, ceza yargılamasına kıyasla daha düşük bir ispat standardı olan "baskın ihtimal" kriterini kullanarak hukuki sorumluluk tesis edebilirler. Hukuk hakiminin kararı gerekçelendirirken kullandığı dilin, kişinin cezai olarak suçlu olduğunu ima etmemesi ve yalnızca sivil sorumluluğu tesise yönelik olması masumiyet karinesinin korunması açısından kritik öneme sahiptir. Mülkiyet hakkı bağlamında ise, taraflar arasındaki sivil tazminat ihtilafları doğrudan devletin haksız bir müdahalesi olarak değerlendirilemez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvuran şirketin kesin hüküm ilkesinin ihlal edildiği yönündeki şikayetini incelerken, 1991 tarihli kararı veren hakime rüşvet verildiğinin ceza yargılaması ile sabit olduğunu dikkate almıştır. Mahkeme, bir hakime rüşvet verilmesinin, hukuki belirlilik ilkesinden sapılmasını ve kesin hükmün yeniden tartışmaya açılmasını haklı kılan emredici ve zorunlu bir neden teşkil ettiğini vurgulamıştır. Yerel mahkemelerin, doğrudan yargılamanın yenilenmesi (rücu) prosedürünü işletmek yerine, mağdur şirkete haksız fiil tazminat davası yoluyla bir telafi imkanı sunması, iç hukukun meşru bir yorumu olarak değerlendirilmiş ve keyfilikten uzak bulunmuştur. Bu bağlamda, taraflar arasındaki menfaatler dengesinin adil bir biçimde sağlandığı tespiti yapılmıştır.

Mülkiyet hakkı şikayeti yönünden ise AİHM, başvuran şirketin ödemek zorunda kaldığı yüksek miktarlı tazminatın, kendi lehlerine işlenen yasadışı bir eylemin (rüşvetin) yol açtığı haksız zararın giderilmesi amacını taşıdığını belirtmiştir. İhtilafın tamamen özel hukuk tüzel kişileri arasında geçmesi ve devletin rolünün uyuşmazlığı çözecek bir yargı mekanizması sunmaktan ibaret olması nedeniyle, şirketin mülkiyet hakkına yönelik haksız veya orantısız bir devlet müdahalesi bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

Silvio Berlusconi'nin masumiyet karinesinin ihlal edildiği yönündeki iddiası bakımından ise Mahkeme, hukuk mahkemelerinin kararlarında ceza davasındaki zamanaşımı düşme kararına yapılan atıfları yakından incelemiştir. Yerel mahkemelerin sadece sivil sorumluluk unsurlarını ve "baskın ihtimal" kriterini esas alarak tazminat kararı verdikleri, ceza yargılamasının sonucunu sorgulamadıkları ve başvuranı cezai anlamda suçlu ilan etmedikleri tespit edilmiştir. Kararlarda kullanılan "rüşvet olgusu" veya "bilme ve kabul etme" gibi ifadelerin, tazminat hukuku anlamında sorumluluğun tespiti için gerekli olan unsurların açıklanmasından ibaret olduğu değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak AİHM, somut olayda adil yargılanma hakkının, masumiyet karinesinin ve mülkiyet hakkının ihlal edilmediğine karar vermiştir.