Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Müsadere ve idari tazminatın birleşimi ölçülü olmalıdır.
• Müsaderenin cezalandırıcı ve onarıcı çift işlevi vardır.
• Müsadere edilen tutarlar ödenecek tazminattan düşülmelidir.
• Aynı ekonomik değerin mükerrer tahsili mülkiyeti ihlal eder.

Bu karar, yolsuzluk veya dolandırıcılık gibi kamu zararına yol açan suçlarda, ceza mahkemeleri tarafından uygulanan kazanç müsaderesi (el koyma) ile Sayıştay veya idari yargı mercileri tarafından hükmedilen tazminat yaptırımlarının birlikte uygulanmasının mülkiyet hakkı üzerindeki sınırlarını netleştirmesi açısından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, devletin kamu kaynaklarını koruma ve suç gelirlerini geri alma yönündeki meşru amacını kabul etmekle birlikte, farklı yargı kollarının birbiriyle bağlantısız hareket ederek aynı bedeli mükerrer şekilde tahsil etmesinin hukuka aykırı olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

Emsal niteliğindeki bu karar, uygulamada sıklıkla karşılaşılan ve kişilerin aynı haksız fiil nedeniyle hem suç gelirini devlete kaptırması hem de idareye aynı miktarda tazminat ödemek zorunda bırakılması sorununa anayasal bir fren getirmektedir. Karar, ulusal mahkemelerin tazminat miktarlarını belirlerken, ceza mahkemeleri tarafından halihazırda el konulan veya el konulmasına karar verilen ekonomik değerleri mutlaka hesaba katması ve tazminat miktarından mahsup etmesi gerektiğini şart koşmaktadır. Aksi takdirde, bireylerin üzerine mülkiyet hakkının özüne dokunan, orantısız ve aşırı bir mali yük bindirilmiş olacak, bu da adil denge ilkesinin açık bir ihlali anlamına gelecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İtalya'da kamu kurumlarını zarara uğratan yolsuzluk, rüşvet ve dolandırıcılık suçlarına karışmış olan dört vatandaş, İtalyan devletine karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Birinci gruptaki başvurucular bir savcılık ofisinde sahte danışmanlık hizmetleri yürütmekle, diğer başvurucu ise kamu ihalelerinde rüşvet almakla suçlanmış ve ceza mahkemelerince mahkûm edilmişlerdir.

Uyuşmazlık, ceza mahkemelerinin bu kişilerin suçtan elde ettikleri haksız kazançların tamamına (müsadere yoluyla) el koymasına rağmen, İtalyan Sayıştayı'nın aynı eylemlerden doğan zararları karşılamak üzere kamu kurumlarına ayrıca yüklü miktarda tazminat ödenmesine hükmetmesinden kaynaklanmaktadır. Başvurucular, Sayıştay'ın tazminat bedelini hesaplarken, ceza mahkemelerinin halihazırda el koymuş olduğu meblağları toplam borçtan düşmeyi reddettiğini belirtmişlerdir. Başvurucular, aynı hukuka aykırı eylem nedeniyle hem haksız kazançlarının müsadere edilmesinin hem de aynı tutarların tazminat olarak tekrar talep edilmesinin çifte cezalandırma niteliği taşıdığını ve mülkiyet haklarını ağır şekilde ihlal ettiğini ileri sürerek mağduriyetlerinin giderilmesini talep etmişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi, herkesin mülkiyetine saygı gösterilmesi hakkını güvence altına almaktadır. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, mülkiyet hakkına yapılan herhangi bir müdahalenin hukuka uygun olması, kamu yararına meşru bir amaç taşıması ve kullanılan araç ile ulaşılmak istenen amaç arasında adil bir denge kurması zorunludur. Bireye "aşırı ve orantısız bir yük" bindirilmesi halinde, kamu yararı ile bireysel haklar arasındaki bu adil denge bozulmuş kabul edilir.

İtalyan ceza hukukunda, İtalyan Ceza Kanunu m.322 ter ve İtalyan Ceza Kanunu m.640 quater hükümleri uyarınca rüşvet, yolsuzluk ve nitelikli dolandırıcılık gibi suçlardan elde edilen doğrudan kazançların veya bu kazançlara eşdeğer ekonomik değerlerin müsadere (el koyma) edilmesi öngörülmektedir. Müsadere işleminin temel amacı, suçluyu yasa dışı olarak elde ettiği zenginlikten yoksun bırakarak suç öncesi ekonomik duruma dönülmesini sağlamaktır. Uzun süre sadece cezalandırıcı bir tedbir olarak görülen müsaderenin, İtalyan Yargıtayı'nın (örneğin 2023 tarihli 4145 sayılı karar) ve Anayasa Mahkemesi'nin güncel içtihatlarıyla birlikte hem cezalandırıcı hem de "onarıcı" (zararı giderici) bir çift işleve sahip olduğu kabul edilmeye başlanmıştır.

Öte yandan, kamu görevlilerinin veya idareyle iş yapan kişilerin kamuya verdikleri zararlar nedeniyle İtalyan Medeni Kanunu m.2043 ve ilgili idari mevzuat uyarınca haksız fiil sorumluluğuna dayalı olarak Sayıştay nezdinde tazminat davaları açılabilmektedir. Ancak temel hukuk prensipleri, devletin aynı hukuka aykırılık ve aynı ekonomik değer üzerinden tahsilat yaparken adaletli bir mahsup mekanizması işletmesini, suçun yarattığı fiili zararın ötesine geçen mükerrer mülkiyet kısıtlamalarından kaçınmasını emretmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda İtalyan Sayıştayı tarafından verilen ve başvurucuları idareye yüklü miktarda tazminat ödemeye mahkûm eden kararların, Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi anlamında mülkiyet hakkına yönelik açık bir müdahale teşkil ettiğini tespit etmiştir. Mahkeme, bu müdahalenin iç hukukta yasal bir dayanağının bulunduğunu ve kamu kaynaklarının yasa dışı yollarla eksilmesini önlemek ile devleti zarara uğratan eylemleri telafi etmek gibi meşru ve kamu yararına hizmet eden bir amaç taşıdığını kabul etmiştir.

Ancak Mahkeme, başvuruculara yüklenen külfetin orantılılığını incelediğinde, Sayıştay kararlarının adil dengeyi ağır biçimde bozduğunu saptamıştır. Olayda, ceza mahkemeleri başvurucuların elde ettiği haksız kazançları ve rüşvet bedellerini eksiksiz olarak müsadere etmiştir. Bu müsadere edilen meblağlar, esasen başvurucuların işledikleri suçlardan sağladıkları menfaatlere ve dolayısıyla ilgili kamu kurumlarına verdikleri maddi zararlara birebir karşılık gelmektedir. Buna rağmen Sayıştay, idarenin uğradığı zararın tazminine karar verirken, ceza yargılaması sonucunda zaten devletin eline geçmiş olan bu devasa tutarları hesaplanan tazminat miktarından mahsup etmeyi reddetmiştir.

Mahkeme, müsaderenin salt cezalandırıcı bir araç olmadığını, aynı zamanda suçun mali sonuçlarını onarıcı bir işlevinin bulunduğunu altını çizerek belirtmiştir. Sayıştay'ın bu yaklaşımı, başvurucuların aynı yasa dışı kazanç veya aynı kamu zararı için hem ceza mahkemeleri eliyle tüm mal varlıklarını devlete kaptırmalarına hem de aynı bedeli idareye nakden tazminat olarak ödemek zorunda bırakılmalarına yol açmıştır. Mahkeme, bu ikili ve birbirini görmezden gelen mekanizmanın, başvurucular üzerine katlanılamaz, aşırı ve orantısız bir yük yüklediğine kanaat getirmiştir. Devletin kamu yararını koruma hedefi, bireyin mülkiyetinin mükerrer şekilde elinden alınmasını haklı gösteremez.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, müsadere edilen tutarların Sayıştay tarafından hükmedilen tazminat miktarından düşülmemesi nedeniyle adil dengenin bozulduğunu ve mülkiyet hakkının ihlal edildiğini belirterek başvuruyu kabul etmiştir.