Anayasa Mahkemesi Ziya Toyoğlu ve Meltem Çolak Kararı 2022/82847 B.

Bu karar, bireylerin alacaklarını tahsil etmek amacıyla başlattıkları hukuki süreçlerin, yargılama devam ederken yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle sonuçsuz bırakılamayacağını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlık sürerken yasama organı tarafından yapılan müdahalelerin, vatandaşların alacaklarına kavuşmasını imkânsız hâle getirmesinin anayasal güvencelere aykırı olduğuna hükmetmiştir. Devletin, kişilerin mülkiyet hakkını ihlal eden eylemlere karşı etkili bir başvuru mekanizması sunma yükümlülüğü bu kararla bir kez daha teyit edilmiştir.

Benzer davalarda emsal niteliği taşıyan bu içtihat, yargı yoluna başvuran kişilerin sonradan yapılan yasal değişiklikler öne sürülerek hak arama hürriyetinden mahrum bırakılamayacağını garanti altına almaktadır. Mahkeme, şirketlere yatırılan paraların iadesi sürecinde idarenin veya yasamanın yargısal mekanizmaları işlevsiz kılan adımlarına karşı mülkiyet hakkı kapsamında kesin bir koruma sağlamıştır. Bu doğrultuda, uyuşmazlıkların çözümünde yerel mahkemelerin anayasal ilkelere uygun davranması ve ihlali ortadan kaldırmak üzere yeniden yargılama yoluna gitmesi, uygulamada hukuki güvenliği temin eden son derece kritik bir adımdır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Ziya Toyoğlu ve Meltem Çolak, geçmişte bir şirkete yatırdıkları paranın kendilerine iade edilmesi amacıyla hukuk mahkemelerinde alacak davası açmışlardır. Ancak bu davanın görülmesi ve olağan yargılama süreci devam ederken, kanun koyucu tarafından yeni bir yasal düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Yürürlüğe giren bu kanuni düzenleme, başvurucuların açtığı davada talep ettikleri alacağın tahsil edilme imkânını tamamen ortadan kaldırmıştır. Başvurucular, alacaklarına kavuşmak için kullanabilecekleri hukuki yolların yasal bir düzenlemeyle kapatılması üzerine telafisi güç bir mağduriyet yaşamışlardır. Bunun sonucunda, şirkete yatırdıkları parayı geri alamamaları ve haklarını arayacakları hukuki mekanizmaların ellerinden alınması nedeniyle mülkiyet haklarının ve bu hakla bağlantılı olarak etkili başvuru haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35'te düzenlenen mülkiyet hakkı ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40'ta güvence altına alınan etkili başvuru hakkını bir arada değerlendirmiştir. Anayasa'nın 35. maddesi, herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğunu ve bu hakkın ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceğini öngörürken; 40. maddesi, anayasal hak ve hürriyetleri ihlal edilen kişilerin yetkili makamlara gecikmeden başvurma imkânının sağlanmasını emretmektedir. İhlalin giderimi noktasında ise bireysel başvuru usulünü düzenleyen 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m. 50 hükümleri dikkate alınmıştır.

Yerleşik içtihat kuralları çerçevesinde Mahkeme, benzer nitelikteki olaylara dair temel anayasal ilkeleri belirlediği Turgay Kılıç kararına atıf yaparak olayın çözümünde uygulanacak kuralları somutlaştırmıştır. Bu ilkelere göre, bireylerin alacaklarını tahsil etmek için usulüne uygun olarak hukuki yollara başvurmalarına rağmen, tam da bu yargılama süreci devam ederken yürürlüğe konulan bir kanunla mevcut hukuki mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılmaları açık bir hak ihlalidir. Kişilerin meşru beklenti içinde oldukları alacak haklarının, öngörülemez yasal değişikliklerle ortadan kaldırılması mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahale teşkil eder. Aynı zamanda, bu mağduriyeti giderecek hukuki bir başvuru yolunun da fiilen işlemez hâle gelmesi, devletin bireylere sunmakla yükümlü olduğu etkili başvuru hakkının özünü zedeler. Yargı mekanizmasının, kişilerin hak arama hürriyetini ve mülkiyet güvencelerini etkisiz kılacak yasal müdahalelere karşı anayasal bir kalkan işlevi görmesi gerektiği açıkça vurgulanmıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, somut olayı incelerken başvurucuların durumunun Mahkemenin daha önce karara bağladığı ve anayasal ilkeleri belirlediği emsal dosyalarla birebir aynı nitelikte olduğunu tespit etmiştir. İnceleme neticesinde, başvurucuların şirkete yatırdıkları paranın iadesini sağlamak maksadıyla gerekli davaları açtıkları ve hukuki yolları usulüne uygun şekilde kullandıkları anlaşılmıştır. Ne var ki, uyuşmazlığın çözülmesi beklenen süreçte gerçekleştirilen yasal düzenlemeler, başvurucuların hukuki yolları işleterek alacaklarını elde etmesini imkânsız kılmıştır.

Mahkeme, yargılama aşamasında yapılan kanun değişikliğiyle kişilerin alacağına kavuşmasını engelleyen bu durumun, mülkiyet hakkının özüne dokunan ve ölçülülük ilkesiyle hiçbir şekilde bağdaşmayan ağır bir külfet yarattığını değerlendirmiştir. Başvurucuların, kanuni müdahale yüzünden iddia ettikleri zararı telafi edecek yahut haklarını koruyacak işlevsel bir mekanizmadan yoksun bırakılması, Anayasa'da teminat altına alınan hak arama hürriyetinin ve etkili başvuru hakkının açık bir şekilde ihlalidir.

Giderim bağlamında Anayasa Mahkemesi, bu ihlalin sonuçlarının tamamen ortadan kaldırılması ve mağduriyetin telafi edilmesi için en uygun yolun yeniden yargılama yapılması olduğuna hükmetmiştir. Eski hâle getirme ilkesi gereği, derece mahkemelerinin dava dosyasını ele alarak Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştıran nedenleri gidermeleri ve anayasal güvencelere uygun yeni bir karar tesis etmeleri zorunludur. İhlalin ve sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasının tek başına yeterli ve etkili bir hukuki koruma sağlayacağı değerlendirildiğinden, başvurucuların ayrıca talep ettikleri maddi ve manevi tazminat isteklerinin reddedilmesi gerektiğine kanaat getirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi 1. Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.