Anayasa Mahkemesi Ali İhsan Toy ve Diğerleri Kararı 2022/45178 B.

Bu karar, bireylerin özel hukuk ilişkilerinden veya şirketlere yaptıkları ödemelerden doğan alacak haklarını yargı yoluyla tahsil etmeye çalışırken, devletin sonradan çıkardığı kanuni düzenlemelerle bu tahsil imkânını ortadan kaldırmasının Anayasa'ya aykırı olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının korunması ile bu hakkın ihlaline karşı bireylerin etkili bir yargısal mekanizmaya sahip olması gerektiğini vurgulamıştır. Vatandaşların alacaklarını tahsil etmek amacıyla hukuki yollara başvurmalarına rağmen, süreç devam ederken yapılan yasa değişiklikleriyle bu yolların anlamsız hale getirilmesi, anayasal güvencelerin özüne dokunmaktadır.

Emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, bilhassa şirketlere yatırılan paraların iadesi davalarında yargılama sırasında yasamanın müdahaleleriyle hakkın kullanılmaz hâle gelmesine karşı güçlü bir güvence sağlamaktadır. Daha önce verilen Turgay Kılıç pilot kararına atıf yapılarak, benzer şekilde mağdur edilen tüm alacaklılar için hukuki mekanizmaların işletilmesinin engellenemeyeceği bir kez daha teyit edilmiştir. Mahkemelerin, kanun değişikliklerini uygularken mülkiyet hakkı ve mahkemeye erişim hakkının zedelenmemesine azami özen göstermesi gerektiği, aksi durumların doğrudan ihlal ve yeniden yargılama sebebi sayılacağı içtihat altına alınmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Ali İhsan Toy ve beraberindeki diğer kişiler, bir şirkete yatırım yapmak veya hizmet almak amacıyla yatırdıkları paraların kendilerine iade edilmesi için hukuki süreç başlatmış ve alacak davası açmışlardır. Ancak, bu alacak davaları mahkemelerde derdest olup devam ederken, yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme nedeniyle başvurucuların söz konusu şirketten alacaklarını tahsil etme imkânları yasal olarak tamamen ortadan kaldırılmıştır. Başvurucular, alacaklarının tahsili için uygun ve geçerli hukuki yollara başvurdukları hâlde, kendi iradeleri dışında sonradan yapılan yasa değişikliği yüzünden mahkeme yolunun fiilen etkisiz bırakıldığını ve paralarını geri alamadıklarını ifade etmişlerdir. Temel talep, kanuni düzenleme neticesinde mülkiyet hakkına yapılan bu ağır müdahalenin ve mahkemeye başvuru yolunun işlevsiz hâle getirilmesinin tespit edilerek ihlalin giderilmesi ve yeniden yargılama yapılmasıdır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa m.35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve Anayasa m.40 ile güvence altına alınan etkili başvuru hakkı çerçevesinde inceleme yapmıştır.

Mülkiyet hakkı, bireylerin sahip oldukları mal varlığı değerleri üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunabilmelerini ve bu değerlerin haksız müdahalelere karşı korunmasını güvence altına alır. Bu hak, sadece mevcut fiziksel malları değil, aynı zamanda tahsil edilebilirliği hukuken güvence altına alınmış meşru alacak beklentilerini de kapsayan geniş bir anayasal koruma alanına sahiptir. Etkili başvuru hakkı ise, anayasal hakları ihlal edilen kişilerin, bu ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmak veya durdurmak amacıyla bağımsız ve tarafsız yargı mercilerine ulaşabilmesini gerektirir. Ayrıca, bu yargı mercilerinin vereceği kararların icra edilebilir ve pratikte uygulanabilir olması da bu hakkın ayrılmaz bir parçasıdır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bireylerin alacaklarını tahsil etmek için usulüne uygun şekilde hukuki yollara başvurdukları bir dönemde, yargılama sürecini doğrudan etkileyen ve alacağın tahsilini imkânsız hâle getiren yasal düzenlemeler yapılması, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleriyle bağdaşmaz. Hukuk devletinde kanunların, bireylerin kazanılmış haklarını veya hukuki yollara başvurma imkânlarını geriye dönük olarak veya devam eden davalarda etkisizleştirmemesi esastır. Anayasa Mahkemesi, devletin, bireylerin mülkiyet haklarını koruyacak ve ihlalleri giderebilecek pratik, erişilebilir ve etkili adli mekanizmaları açık tutmakla yükümlü olduğunun altını çizerek belirtmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların şirkete yatırdıkları paranın iadesi talebiyle dava açtıklarını ve alacaklarını tahsil edebilmek amacıyla usulüne uygun hukuki yolları tükettiklerini tespit etmiştir. Ancak yargılama süreci devam ederken yapılan kanuni bir düzenleme ile başvurucuların alacaklarını tahsil etme olanakları ellerinden alınmıştır.

Mahkeme, bu uyuşmazlığın çözümü için daha önce benzer nitelikteki olaylar hakkında verdiği emsal kararda belirlediği ilkeleri somut olaya uygulamıştır. Anılan emsal kararda vurgulandığı üzere, bireylerin haklarını aramak için hukuki mekanizmaları işlettikleri sırada, yasama tasarruflarıyla bu mekanizmaların sonuçsuz bırakılması ve alacağın tahsil imkânının tamamen ortadan kaldırılması anayasal güvencelere aykırıdır. Başvurucular, alacaklarının tahsili için uygun yollara başvurmalarına rağmen sonradan çıkarılan kanun neticesinde mahkeme yolunu işletme imkânından yoksun bırakılmışlardır.

Somut dosyada, emsal kararda açıklanan ilkelerden ve ulaşılan sonuçtan ayrılmayı gerektiren farklı bir fiilî veya hukuki durum bulunmadığı anlaşılmıştır. Bu nedenle, başvurucuların mülkiyet haklarına yönelik müdahalenin, yargısal yolları etkisiz kıldığı ve temel hakların korunması yükümlülüğünün ihlal edildiği kanaatine varılmıştır. İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar görülmüş, ayrıca maddi ve manevi tazminat talepleri bu kapsamda reddedilmiştir. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması yönünden başvuruyu kabul etmiştir.