Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Uyuşmazlığın esası mahkemelerce mutlaka karara bağlanmalıdır.
• Haksız gözaltı tazminatı talebi esastan incelenmelidir.
• İdari işlemlerden doğan zararlar idari yargıda çözülülür.
• Etkili olmayan kanun yoluna başvuru süreyi durdurmaz.

Bu karar, bireylerin mahkemeye erişim hakkı kapsamında yer alan "karar hakkı"nın ne denli kritik bir güvence olduğunu hukuken bir kez daha tescil etmektedir. Anayasa Mahkemesi, tarafların dava dilekçelerinde açıkça belirttikleri uyuşmazlık konularının, derece mahkemeleri veya istinaf mercileri tarafından yanlış yorumlanarak ya da eksik değerlendirilerek esastan incelenmemesini adil yargılanma hakkına yönelik ağır bir müdahale olarak nitelendirmiştir. Özellikle haksız gözaltı gibi kişi hürriyeti ve güvenliğini doğrudan ilgilendiren konularda talep edilen manevi tazminatın, beyanların dar ve aleyhe yorumlanması suretiyle karşılıksız bırakılması hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmamaktadır.

Öte yandan karar, haksız adli işlemler neticesinde mesleki faaliyetlerin engellenmesi durumunda başvurulması gereken doğru kanun yolunu göstermesi açısından emsal niteliğindedir. Ceza muhakemesi kapsamında haksız tutuklama veya gözaltı için ağır ceza mahkemelerinde açılacak tazminat davalarının sınırları net bir şekilde çizilmiş; beraat eden kişilerin haklarında dava açılması sebebiyle idari kurumlardan ruhsat alamamaları gibi uğradıkları dolaylı idari zararların çözüm yerinin idari yargı olduğu vurgulanmıştır. Bu yönüyle karar, idare hukuku ile ceza muhakemesi hukuku arasındaki görev sınırlarını doğru tespit etmek hususunda yol gösterici bir kılavuzdur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, hakkında yürütülen bir ceza soruşturması kapsamında terör örgütüne üye olma suçlamasıyla bir gün boyunca haksız yere gözaltında tutulmuştur. Gözaltı sonrasında serbest bırakılan başvurucu yargılama sonucunda beraat etmiştir. Ancak bu ceza davası süreci devam ederken başvurucu avukatlık stajını bitirmesine rağmen barolar tarafından "hakkında kovuşturma bulunduğu" gerekçesiyle kendisine avukatlık ruhsatı verilmemiştir. Beraat ettikten sonra ruhsatını alan başvurucu, hem haksız yere gözaltında kaldığı bir gün için manevi tazminat hem de ruhsat alamadığı bir yıllık süreçte mesleğini icra edememesinden kaynaklı maddi tazminat talebiyle ağır ceza mahkemesinde dava açmıştır. İlk derece mahkemesi tazminat taleplerini kısmen kabul etse de, istinaf mahkemesi maddi tazminatın idari yargının konusu olduğunu, manevi tazminatın ise duruşmadaki beyanlar gerekçe gösterilerek talep edilmediği yorumuyla davanın tümden reddine karar vermiştir. Uyuşmazlık, bu ret kararlarının adil yargılanma ve özel hayata saygı hakkını ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken özellikle mahkemeye erişim ve karar hakkı ile haksız koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istemine ilişkin temel hukuk kurallarına dayanmıştır. Öncelikle, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 uyarınca, suç soruşturması veya kovuşturması sırasında kanunda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya gözaltına alınan kişilerin maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten isteyebilecekleri güvence altına alınmıştır. İlgili kanun maddesi sınırlı bir sayım içermekte olup, kanunsuz koruma tedbirlerinin yol açtığı spesifik zararları hedefler. Ancak bu madde, salt kişi hakkında haksız yere kamu davası açılması sebebiyle idari merciler tarafından tesis edilen işlemlerden doğan dolaylı zararların tazminini doğrudan kapsamamaktadır.

Bununla birlikte, idare hukukunun temel prensiplerinden biri olan 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 2 gereğince, idari işlem ve eylemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından idari yargıda tam yargı davası açılması zorunludur. Baroların avukatlık ruhsatı vermeme işlemleri idari bir nitelik taşıdığından, bu işlemden doğan maddi kayıpların tazmini de ceza mahkemelerinin değil idari yargının görev alanına girmektedir.

Ayrıca, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, hiçbir mahkemenin görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamayacağını amirdir. Bu hak, uyuşmazlığın mahkeme önüne getirilebilmesini sağlayan mahkeme hakkını, dolayısıyla "karar hakkını" da içerir. Karar hakkı, uyuşmazlığın esaslı iddia ve savunmalarının yargı merciince incelenerek mutlak surette bir sonuca bağlanmasını zorunlu kılar. Usule ilişkin sorunlar hariç olmak üzere, dava konusu edilen esasa dair taleplerin mahkemelerce dar veya yanlış yorumlanarak incelemesiz bırakılması anayasal güvencelerin doğrudan ihlali niteliğindedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun ağır ceza mahkemesine sunduğu dava dilekçesinde, haksız gözaltı nedeniyle suçlu olarak yaftalandığını, itibar kaybı yaşadığını açıkça belirterek manevi tazminat talep ettiğini incelemiştir. İlk derece mahkemesi de bu talebi değerlendirerek haksız gözaltı süresi için manevi tazminata hükmetmiştir. Ancak bölge adliye mahkemesi, başvurucunun duruşmada sarf ettiği sözleri dar ve başvurucu aleyhine yorumlayarak, haksız gözaltı nedeniyle manevi tazminat talebi bulunmadığı sonucuna ulaşmış ve davanın bütünüyle reddine karar vermiştir. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ilgili duruşmadaki beyanlarının manevi tazminat talebinden vazgeçtiği anlamına gelmeyeceğini, dava dilekçesindeki çok açık talebe rağmen istinaf merciinin bu şekilde katı bir yoruma giderek uyuşmazlığın esasını çözümsüz bırakmasının karar hakkını ağır biçimde zedelediğini belirtmiştir. İstinaf merciinin ilk defa verdiği bu kesin nitelikteki karar, başvurucuyu itiraz imkânından yoksun bırakmış ve esaslı bir talebin karşılıksız kalmasına neden olmuştur.

Diğer yandan, başvurucunun hakkında yürütülen ceza kovuşturması sebebiyle avukatlık ruhsatını geç almasından kaynaklanan maddi zararının tazmini talebi ayrıca incelendiğinde; bu zararın ceza muhakemesi işlemlerinden değil, doğrudan baro yönetim kurullarının idari işlemlerinden kaynaklandığı saptanmıştır. Bu tür idari işlemlerden doğan maddi ve manevi zararların idari yargıda açılacak bir tam yargı davasına konu edilmesi yasal bir zorunluluktur. Başvurucunun, idari yargı yolunu usulüne uygun şekilde tüketmeden doğrudan ağır ceza mahkemesinde bu zararlara ilişkin tazminat talep etmesi nedeniyle, özel hayata saygı hakkının ihlali iddiası bakımından hukuk sisteminde mevcut idari ve yargısal yolların usulüne uygun şekilde tüketilmediği sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.