Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tutuklamaya itirazın incelenmemesi tazminat gerektiren ihlaldir.
• Hükmedilen tazminat miktarı hakkın özünü zayıflatmamalıdır.
• Soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması somut gerekçelere dayanmalıdır.
• Kısıtlama kararı savunma hakkını ölçüsüzce engellememelidir.

Bu karar, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında tutuklama tedbirine karşı yapılan itirazların mahkemelerce incelenmemesi ve soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması durumlarında ortaya çıkan hukuki güvencelerin önemini vurgulamaktadır. Anayasa Mahkemesi, hürriyeti kısıtlanan kişilerin durumları hakkında kısa sürede karar verilmesini isteme hakkının, demokratik bir hukuk devletinde vazgeçilmez temel bileşenlerden biri olduğuna açıkça işaret etmektedir. Yargı mercilerinin itirazları yanıtsız bırakması durumunda bireylerin uğradığı zararların karşılanması için öngörülen manevi tazminat miktarının sembolik kalmaması gerektiği net bir biçimde ifade edilmiştir.

Benzer davalarda emsal etkisi oldukça yüksek olan bu karar, haksız koruma tedbirleri veya bu tedbirlere karşı başvuru yollarının işlemediği durumlarda mahkemelerce takdir edilecek manevi tazminat miktarının caydırıcı ve tatmin edici olması gerektiğini ortaya koymaktadır. Derece mahkemelerinin takdir edeceği tazminatların, Anayasa Mahkemesinin benzer ihlaller için belirlediği güncel asgari tutarların çok altında kalamayacağı kuralı pekiştirilerek uygulamada yeknesaklık sağlanması hedeflenmiştir. Ayrıca, soruşturma aşamasında avukatın dosyaya erişiminin kısıtlanmasının rutin ve şablon bir uygulamaya dönüşemeyeceği, kısıtlama kararlarının soruşturmanın amacını tehlikeye düşürecek somut olgularla mutlaka desteklenmesi gerektiği ilkesi uygulamadaki ceza ve sulh ceza yargı makamları için bağlayıcı bir standart olarak teyit edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Cihan Kartal, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla gözaltına alınmış ve ardından yerel mahkeme tarafından tutuklanmıştır. Tutuklama kararına karşı yasal süresi içinde itiraz etmesine rağmen bu itirazı hakkında herhangi bir inceleme yapılmamış ve kendisine olumlu veya olumsuz bir karar tebliğ edilmemiştir. Daha sonra tahliye edilen başvurucu, tutuklama kararına yaptığı itirazın incelenmediği gerekçesiyle haksız tutuklama nedeniyle tazminat davası açmıştır. Ağır ceza mahkemesi başvurucuya sadece 100 TL manevi tazminat ödenmesine karar vermiş, istinaf incelemesinde bu miktar 1.500 TL olarak düzeltilmiştir. Ayrıca soruşturma aşamasında avukatının dosyayı incelemesi ve örnek alması "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" şeklindeki genel bir gerekçeyle kısıtlanmıştır. Başvurucu, ödenen tazminat miktarının çok düşük olduğunu ve dosyaya erişiminin haksız yere engellenmesi nedeniyle tutuklamaya etkili şekilde itiraz edemediğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 19. maddesinde düzenlenen kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını temel almıştır. Bu kapsamda, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 uyarınca açılan tazminat davalarında, yakalama ve tutuklama tedbirlerinin hukuka aykırılığının veya itirazların incelenmemesi gibi usul eksikliklerinin mahkemelerce kabul edilmesi hâlinde ödenecek manevi tazminatın yeterliliği denetlenmiştir. Yargı mercilerinin tazminat taleplerini karara bağlarken somut olayın şartlarına göre takdir yetkisi bulunsa da, meydana gelen ihlalle orantılı olmayan ve hakkın özünü zayıflatacak kadar düşük, adeta sembolik miktardaki bir tazminatın Anayasa'ya aykırılık oluşturacağı kuralı benimsenmiştir. Tazminatın yeterliliği belirlenirken, yerel mahkemenin karar tarihindeki Anayasa Mahkemesinin benzer ihlaller için öngördüğü asgari tutarların dikkate alınması gerektiği prensibi güçlü bir şekilde vurgulanmıştır.

Diğer taraftan, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının önemli bir unsuru olan ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 çerçevesinde düzenlenen soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması durumu ele alınmıştır. Hürriyeti kısıtlanan kişinin, durumunun kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili yargı merciine başvurma hakkı en temel anayasal güvencelerden birisidir. Tutuklu yargılamalarda şüphelinin, kendisine yöneltilen suçlamalara neden olan unsurlara etkin bir biçimde itiraz edebilmesi için, kişinin veya müdafiinin soruşturma dosyasındaki temel belgelere erişebilmesi esastır. Hâkimliklerce bir kısıtlama kararı verilebilmesi için soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin somut olay bağlantısı kurularak ve yeterli bir gerekçeyle ortaya konulması zorunludur. Ceza muhakemesinde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, tutuklamaya neden olan ve tutuklamanın hukukiliğinin tartışılması bakımından temel oluşturacak delillerin tutuklu kişi tarafından mutlaka incelenebilmesi, adil bir yargılamanın ve kişi hürriyeti hakkının vazgeçilmez bir kuralı olarak değerlendirilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi somut olayda, başvurucunun tutuklama kararına yönelik itirazının incelenmemesi nedeniyle açtığı tazminat davasını değerlendirmiştir. Başvurucuya ilk derece mahkemesince 100 TL, istinaf merciince ise 1.500 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmiştir. Karar tarihi itibarıyla Anayasa Mahkemesinin benzer durumlarda hükmettiği asgari tazminat miktarının çok daha yüksek olduğu göz önüne alındığında, 1.500 TL tutarındaki tazminatın kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının özünü zayıflatacak derecede düşük ve sembolik olduğu tespit edilmiştir. Bu durumun başvurucunun manevi zararını karşılamaktan uzak olduğu ve tazminat hakkının anayasal gereklerine açıkça aykırılık teşkil ettiği kanaatine varılmıştır.

İkinci olarak, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanmasına yönelik karar incelenmiştir. Başsavcılık, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği şeklindeki genel ve soyut bir gerekçeyle dosya içeriğinin incelenmesini kısıtlamıştır. Ancak kararda, soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin somut olayda nasıl gerçekleşebileceğine dair hiçbir açıklama yapılmamıştır. Geçerli ve yeterli bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından yoksun bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen iddialara karşı etkili ve tatmin edici şekilde itiraz etme imkânı elinden alınmıştır. Bu durumun, tutuklamaya itiraz sürecinde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini ihlal ettiği belirlenmiştir.

Ayrıca başvurucunun tutuklamanın hukuki olmamasına dayalı tazminat talebinin, henüz kesinleşmemiş bir dava sürecine bağlı olduğu ve olağan başvuru yollarının tüketilmediği tespit edilerek bu yöndeki iddialar usulden reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, tutuklama kararına itirazın incelenmemesine istinaden ödenen tazminatın yetersiz olması ve soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedenleriyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.