Anayasa Mahkemesi Erdoğan Polat Kararı 2023/53048 B.

Bu karar, sosyal medya üzerinden yapılan yorumlarda ifade özgürlüğünün sınırları ile kişilerin şeref ve itibarının korunması hakkı arasındaki hassas dengeyi somutlaştırmaktadır. Anayasa Mahkemesi, kaba ve incitici de olsa bir kamu görevlisine yönelik haksızlık tepkisinin otomatik olarak hakaret suçu bağlamında cezalandırılamayacağını vurgulamıştır. Bireylerin haksızlık karşısında geliştirdikleri ani ve duygusal tepkiler ile kurdukları değer yargıları, ifade özgürlüğünün temel yapı taşları arasında kabul edilmiştir.

Kararda, kamuoyunda infial yaratan ve kamusal bir tartışmaya dönüşen olaylarda, vatandaşların kamu görevlilerini eleştirme hakkının geniş yorumlanması gerektiği ifade edilmiştir. Mahkeme, sert eleştirilerin bile eğer olgusal bir temele dayanıyorsa ve sebepsiz bir kişisel saldırı niteliği taşımıyorsa cezai yaptırıma tabi tutulmasının anayasal hakların ihlali olacağını net bir şekilde ortaya koymuştur.

Emsal niteliğindeki bu karar, alt derece mahkemelerine hakaret davalarında daha derinlikli bir analiz yapma zorunluluğu getirmektedir. Mahkemeler artık sadece söylenen sözün lafzına bakarak değil, sözün söylendiği bağlamı, muhatabın kimliğini, olgusal temelini ve orantılılığını da dikkate alarak karar vermek zorundadır. Aksi takdirde, her kaba sözün cezalandırılması, demokratik toplumun temeli olan ifade özgürlüğü üzerinde caydırıcı bir etki yaratacaktır.

Uygulamadaki önemi açısından bu karar, özellikle sosyal medya üzerinden gelişen kamusal tartışmalarda vatandaşların ifade hürriyetini güvence altına almaktadır. Haksız eylemlere karşı gösterilen toplumsal tepkilerin, sebepsiz birer saldırı gibi değerlendirilmesinin önüne geçilmiş; yargı makamlarının orantılılık ve adil denge testlerini titizlikle uygulamaları gerektiği bir kez daha teyit edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Tunceli'nin Nazımiye ilçesinde görevli bazı polis memurları ile bir imamın, kendi aralarında oyun oynarken yöre kadınlarına yönelik aşağılayıcı ifadeler kullandıkları bir video sosyal medyaya sızmış ve büyük tepki çekmiştir. İlçe belediye başkanı, bu durumu kınayan ve ilgililer hakkında işlem başlatıldığını duyuran bir mesaj paylaşmıştır. Erdoğan Polat isimli vatandaş da bu paylaşımın altına girerek, videodaki kişilere yönelik "Pislik, kişiliksiz, haddini bilmezler, insan müsveddeleri" şeklinde sert bir yorum yazmıştır.

Bu yorum üzerine videodaki polis memurlarından biri şikâyetçi olmuş ve vatandaş hakkında hakaret suçundan dava açılmıştır. Yargılama sonucunda Asliye Ceza Mahkemesi, vatandaşı 2.800 TL adli para cezasına çarptırmıştır. Vatandaş ise bu cezanın ifade özgürlüğünü kısıtladığını ve haksızlığa karşı gösterdiği tepkinin cezalandırılmaması gerektiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle ifade özgürlüğü ile şeref ve itibarın korunması hakkı arasındaki dengeyi tesis eden anayasal ve yasal kurallara dayanmıştır. İfade özgürlüğüne yönelik müdahalenin temel dayanağı 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 125'te düzenlenen hakaret suçudur. Ancak bu ceza maddesinin uygulanması, demokratik toplum düzeninin gerekleri ve ölçülülük ilkesiyle sınırlıdır.

Yerleşik içtihat prensipleri uyarınca, kamu görevlilerini eleştirme ve onlar hakkında yorum yapma hakkı, demokratik toplumun temel taşlarındandır. Kamu görevlilerinin, görevlerini ifa ederken maruz kaldıkları eleştirilere sade vatandaşlara kıyasla çok daha geniş bir hoşgörü göstermeleri beklenir. İfade özgürlüğü ile itibar hakkı arasında adil bir denge kurulurken, ifadelerin kim tarafından dile getirildiği, hedef alınan kişinin konumu, kamusal tartışmaya katkısı ve kullanılan ifadelerin bağlamı büyük önem taşır.

Ayrıca, doktrinde ve içtihatlarda maddi olgular ile değer yargıları arasında önemli bir ayrım yapılmaktadır. Maddi olguların doğruluğu ispatlanabilirken, değer yargılarının ispatı mümkün değildir. Bir ifadenin tamamen değer yargısından oluşması durumunda dahi, bu yargının yeterli düzeyde somut ve olgusal bir temelle desteklenip desteklenmediğine bakılır.

Son olarak, günlük iletişimde kaba, incitici veya rahatsız edici olarak değerlendirilebilecek her sözün doğrudan hakaret suçu kapsamında değerlendirilmesi hukuka uygun kabul edilmemektedir. İfade özgürlüğünün caydırıcı etkiye maruz kalmaması için, kelimelerin kullanıldığı ortam, olayın yarattığı tahrik, haklı tepki doğuran nesnel zemin ve sebepsiz bir kişisel saldırı olup olmadığı kriterleri mahkemelerce titizlikle incelenmelidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun kullandığı ifadelerin bir değer yargısı niteliğinde olduğunu ve kamusal bir tartışma bağlamında sarf edildiğini tespit etmiştir. Videodaki kamu görevlilerinin kadınlara yönelik aşağılayıcı konuşmalarının toplumda haklı bir infial yarattığı ve kamusal bir tartışmaya dönüştüğü ortadadır. Başvurucunun bu tartışmaya katılarak gösterdiği tepki, tamamen asılsız veya sebepsiz bir kişisel saldırı değildir; aksine, kamu görevlilerinin kendi kusurlu davranışlarından kaynaklanan olgusal bir temele dayanmaktadır.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun yorumunda yer alan kaba ve kırıcı sözlerin rahatsız edici olduğunu kabul etmekle birlikte, her kaba sözün doğrudan ceza hukuku yaptırımı ile karşılanmaması gerektiğini vurgulamıştır. İfadeler, kullanıldığı bağlamdan koparılarak değerlendirilemez. Başvurucunun kullandığı kelimelerin nezaketsizlik düzeyi ile kamu görevlilerinin videodaki sözlerinin yarattığı rahatsızlık arasında açık bir orantısızlık bulunmamaktadır. Gündelik ilişkilerde veya sosyal medya tartışmalarında kullanılan kaba ifadeler nedeniyle kişilerin otomatik olarak cezalandırılması, demokratik toplumun vazgeçilmezi olan ifade özgürlüğü üzerinde ciddi bir caydırıcı etki yaratır.

İlk derece mahkemesinin, başvurucunun sarf ettiği sözlerin hangi bağlamda söylendiğini, haksızlığa karşı bir tepki mi yoksa sebepsiz bir saldırı mı olduğunu yeterince irdelemediği saptanmıştır. Mahkeme, ifade özgürlüğü ile müştekinin itibarının korunması arasında adil bir denge kurma çabasına girmemiş, yalnızca sözlerin soyut olarak hakaret suçunu oluşturduğunu varsaymıştır. İleri sürülen bu eksik gerekçe, müdahalenin zorunlu toplumsal bir ihtiyacı karşıladığını kanıtlamak bakımından yetersiz bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, yerel mahkeme tarafından adil denge gözetilmeden verilen mahkûmiyet kararının demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmadığına ve Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.