Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tutuklama için kuvvetli suç şüphesi tek başına yetmez.
• Kaçma şüphesi somut olgularla desteklenerek gerekçelendirilmelidir.
• Tutuklama tedbirinin ölçülülüğü ve gerekliliği ortaya konulmalıdır.
• Adli kontrolün yetersiz kalacağı somut olarak açıklanmalıdır.

Bu karar, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına yönelik en ağır müdahale olan tutuklama tedbirinin hukuki sınırlarını net bir şekilde çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, bir kişinin tutuklanabilmesi için yalnızca kuvvetli suç şüphesinin bulunmasını yeterli görmemiş, aynı zamanda kaçma veya delilleri karartma gibi tutuklama nedenlerinin de somut olgularla temellendirilmesi gerektiğini kuvvetle vurgulamıştır. Özellikle sanığın kişisel durumu, daha önceki adli kontrol tedbirlerine uyumu ve yargılama sürecindeki tutumu gibi subjektif unsurların tutuklama kararlarında titizlikle değerlendirilmesi gerektiği açıkça ortaya konulmuştur. Hürriyetten yoksun bırakmanın bir istisna, özgürlüğün ise asıl kural olduğu bir hukuk devletinde, bu tür kararların üstünkörü gerekçelere dayandırılamayacağı sabittir.

Benzer ceza yargılamalarında ve tutuklamaya itiraz incelemelerinde bu karar, derece mahkemeleri için son derece önemli bir emsal teşkil etmektedir. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan, suçun katalog suçlardan olması veya ceza miktarının yüksekliğinin otomatik olarak kaçma şüphesi doğuracağı yönündeki basmakalıp gerekçelerin hukuka aykırı olduğu tescillenmiştir. Hâkimlerin, tutuklama yerine neden adli kontrol tedbirlerinin yetersiz kalacağını bireyselleştirilmiş ve somut olgulara dayalı gerekçelerle açıklamaları zorunludur. Aksi hâlde, verilen tutuklama kararlarının anayasal güvenceleri ihlal edeceği açıkça gösterilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Abdullah Özgün, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla yargılandığı devam eden bir davada tahliye edilmiş ve on ay boyunca konutu terk etmeme (ev hapsi) şeklinde adli kontrol tedbirine tabi tutulmuştur. Bu adli kontrol tedbirine sorunsuz bir şekilde uymasına rağmen, başka bir soruşturma kapsamında yeni bir tanık beyanı gerekçe gösterilerek kolluk kuvvetleri tarafından yeniden gözaltına alınmış ve aynı iddialarla tekrar tutuklanmıştır. Başvurucu, kendisini tutuklanmasını gerektirecek herhangi bir kaçma veya delilleri karartma şüphesinin bulunmadığını, mevcut yargılamasında zaten ev hapsi kuralına titizlikle riayet ettiğini belirterek karara itiraz etmiş ancak bu itirazları mahkemece reddedilmiştir. Bunun üzerine başvurucu, tutuklama kararının hukuki olmaması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve manevi tazminat ödenmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 19. maddesi, herkesin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına sahip olduğunu güvence altına almaktadır. Bir kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılabilmesi için şekil ve şartların kanunda açıkça gösterilmesi zorunludur. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100, tutuklama nedenlerini açık ve net bir biçimde düzenlemiştir. Buna göre, kuvvetli suç şüphesinin varlığının yanı sıra şüphelinin kaçması, saklanması veya delilleri yok etmesi, gizlemesi yahut değiştirmesi yönünde somut olguların bulunması gerekmektedir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, tutuklama kararı verilebilmesi için öncelikle suçun işlendiğine dair kuvvetli belirtilerin objektif bir gözlemciyi ikna edecek şekilde ortaya konulması temel şarttır. Ancak kuvvetli şüphe tek başına hürriyeti kısıtlamak için yeterli değildir; tutuklamanın somut olayın koşulları altında meşru bir amaca hizmet etmesi, gerekli ve ölçülü olması da zorunludur. Bu, temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasını düzenleyen Anayasa'nın 13. maddesinin de bir gereğidir. 5271 sayılı Kanun m.101 gereğince, tutuklama kararlarında tutuklama nedenlerinin varlığını gösteren delillerin somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilmesi emredilmektedir.

Bir suçun ceza miktarının yüksek olması veya kanunda belirtilen katalog suçlar arasında yer alması, her zaman tek başına kaçma tehlikesinin varlığını otomatik olarak doğurmaz. Yargı makamları, şüphelinin sabit bir yerleşim yerinin bulunup bulunmadığı, mesleği, aile bağları ve geçmiş adli süreçlerdeki tutumu gibi sübjektif kişisel durumlarını titizlikle değerlendirmelidir. Ayrıca, temel bir hakka en ağır müdahale olan tutuklama tedbirine başvurulmadan önce, konutu terk etmeme gibi adli kontrol hükümlerinin neden yetersiz kalacağının mahkemelerce tatmin edici ve bireyselleştirilmiş gerekçelerle açıklanması anayasal bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun tutuklanmasının kanuni bir dayanağı olup olmadığını ve meşru bir amaca hizmet edip etmediğini detaylı bir biçimde incelemiştir. Başvurucunun silahlı terör örgütüne üye olma suçundan 5271 sayılı Kanun m.100 uyarınca tutuklandığı ve tedbirin kanuni dayanağının bulunduğu tespit edilmiştir. Mahkeme, dosyaya yansıyan gizli tanık beyanları ve elde edilen diğer bulgular çerçevesinde kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren belirtilerin temelsiz olmadığını kabul etmiştir.

Ancak tutuklamanın meşru amacı ve ölçülülüğü yönünden yapılan incelemede çok ciddi eksiklikler saptanmıştır. Sulh Ceza Hâkimliğinin tutuklama kararında, başvurucunun kaçma veya saklanma şüphesine dair spesifik ve somut olgular ortaya konulmamış, yalnızca suçun niteliğine ve kanundaki katalog suçlardan olmasına genel geçer ifadelerle atıf yapılmıştır. Hâlbuki başvurucunun, tutuklama kararı verildiği tarihte zaten başka bir dava kapsamında on aydır konutu terk etmeme şeklindeki adli kontrol tedbirine tabi olduğu, ikametgahında bulunduğu ve bu kısıtlayıcı tedbire aykırı davrandığına dair hiçbir iddia veya tespitin bulunmadığı görülmüştür.

Ağır ceza gerektiren suçlardan yargılandığı bilinen başvurucunun, bu süreçte kaçma hazırlığı içinde olduğuna dair herhangi bir belirti veya emare tutuklama kararında yer almamıştır. Anayasa Mahkemesi, şüphelinin somut kişisel durumu ve daha önceki adli kontrol sürecindeki uyumlu tavrı göz ardı edilerek, kaçma şüphesinin yüksek olduğu yönünde soyut bir değerlendirme yapılmasını anayasal güvencelere aykırı bulmuştur. Tutuklama tedbirini zorunlu kılan nedenlerin yeterli ve kişiselleştirilmiş bir gerekçeyle ortaya konulamaması, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına yapılan müdahaleyi hukuka aykırı kılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm, tutuklamanın hukuki olmaması nedeniyle Anayasa'nın 19. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.