Anayasa Mahkemesi Seval Gülmez Kararı 2022/59107 B.

Bu karar, terör örgütü üyeliği iddiasıyla uygulanan tutuklama tedbirinin anayasal sınırlarını ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali iddialarının yargısal denetimindeki asgari standartları ortaya koyması bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, bir tutuklama kararının verilebilmesi için öncelikle kuvvetli suç şüphesinin bulunması gerektiğine dikkat çekerek, bu şüphenin objektif ve somut delillere dayanmasının zorunlu olduğunu yinelemiştir. İlgilinin terör örgütü çağrılarıyla düzenlenen yasa dışı etkinliklere aktif katılımı ve yasaklı örgütsel yayınlar bulundurması, tutuklama tedbiri için aranan kuvvetli suç şüphesini haklı kılacak yeterlilikte görülmüştür. Ayrıca, atılı suçun hukuki niteliği ve kanunda öngörülen hapis cezasının ağırlığı dikkate alınarak kaçma şüphesinin varlığının kabulü ve adli kontrol tedbirinin yetersiz kalacağı yönündeki yerel mahkeme takdiri, hukuka ve ölçülülük ilkesine uygun bulunmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde bu karar, tutuklama tedbirinin hukuki olduğu tespit edildikten sonra ifade, siyasi faaliyet ve toplantı özgürlüğü gibi diğer temel hakların sırf bu tedbir nedeniyle ihlal edildiği yönündeki şikâyetlerin kural olarak dayanaktan yoksun sayılacağına dair yerleşik anayasal içtihadı pekiştirmektedir. Yani tutuklamanın meşru ve yasal bir amaca dayandığı senaryoda, salt tutuklanmış olmak, ifade özgürlüğüne yönelik keyfî bir müdahale olarak yorumlanamayacaktır. Öte yandan karar, tahliye edilmiş kişilerin tutukluluk süresinin makul sınırları aştığına ilişkin şikâyetlerinde, bireysel başvuru öncesinde Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında sunulan tazminat davası yolunun mutlaka tüketilmesi gerektiğini bir kez daha hatırlatarak uygulamadaki usul kuralını net bir şekilde çizmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, terör örgütünün kadın yapılanması içinde faaliyet gösterdiği ve örgüt propagandasına dönüşen çeşitli eylemlere katıldığı gerekçesiyle başlatılan soruşturmalar kapsamında iki farklı dönemde gözaltına alınarak tutuklanmıştır. Başvurucu, katıldığı anma etkinlikleri, basın açıklamaları ve evinde bulunan bazı kitaplar gerekçe gösterilerek verilen tutuklama kararlarının tamamen haksız olduğunu iddia etmiştir. Hakkında tutuklamayı gerektirecek derecede kuvvetli suç şüphesi veya kaçma tehlikesi bulunmadığını savunan başvurucu, tutuklama tedbirinin hukuka aykırı olduğunu ve tutukluluk süresinin makul sınırları fazlasıyla aştığını ileri sürmüştür. Ayrıca, yaptığı siyasi faaliyetleri ile ifade özgürlüğü kapsamındaki eylemlerinin tutuklamaya konu edilmesinin, doğrudan ifade özgürlüğü ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını ihlal ettiğini belirterek ihlal tespiti talebiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına yönelik gerçekleştirilen müdahalelerin Anayasa'nın 13. maddesi ve Anayasa'nın 19. maddesi kapsamında bütüncül olarak değerlendirilmesi gerektiğini yerleşik içtihatlarında belirtmektedir. Tutuklama tedbirinin anayasal sınırlar içinde kalabilmesi için kanun tarafından öngörülme, kuvvetli suç şüphesinin bulunması, haklı kanuni tutuklama nedenlerine dayanma ve ölçülülük ilkesine aykırı olmama şartlarının tamamının bir arada bulunması aranmaktadır.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100 uyarınca, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilmesi için kişinin suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunması zorunlu ön koşuldur. Bu ön şartın gerçekleşmesinin ardından, şüphelinin kaçması, saklanması veya delilleri yok etme ihtimali gibi kanuni tutuklama nedenlerinin varlığı değerlendirilir. Aynı kanun maddesinde düzenlenen ve "katalog suçlar" olarak bilinen suç tipleri kapsamında yer alan eylemlerde, tutuklama nedeninin yasal olarak varsayılabileceği düzenlenmiştir.

Tutukluluğun makul süreyi aşması iddialarına ilişkin usuli süreçlerde ise 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 devreye girmektedir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihat prensiplerine göre, bireysel başvurunun incelendiği tarih itibarıyla hâlihazırda tahliye edilmiş olan kişilerin, tutukluluk süresinin uzunluğu ve makul sürenin aşılması şikâyetleri için öncelikle söz konusu yasa maddesi kapsamında tazminat davası açması, tüketilmesi gereken etkili bir hukuk yolu olarak kabul edilmektedir. Ayrıca, tutuklama tedbirinin kanuni şartları taşıdığı ve keyfîlik içermediği durumlarda, sırf tutuklanmış olmanın tek başına ifade ve toplantı özgürlüğünün ihlali anlamına gelmeyeceği yönündeki doktrinel ve yargısal prensipler de bu tür uyuşmazlıkların çözümünde temel alınmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun tutuklamanın hukuki olmadığı yönündeki iddialarını incelerken öncelikle tutuklamanın kanuni dayanağı olan kuvvetli suç şüphesinin somut olayda var olup olmadığını değerlendirmiştir. Başvurucunun, silahlı terör örgütünün talimatları ve ideolojisi doğrultusunda örgüt lehine gerçekleştirilen çok sayıda anma ve protesto etkinliğine konuşmacı veya katılımcı olarak dâhil olması ile hem kendi ikametgâhında hem de il eş başkanlığını yürüttüğü parti binasında hakkında toplatma kararı bulunan yasaklı örgütsel yayınların ele geçirilmesi, yargı mercilerince suç şüphesini doğrulayan somut ve ciddi deliller olarak kabul edilmiştir. Sulh Ceza Hâkimliğinin, bu maddi bulgular ışığında kuvvetli suç şüphesinin varlığına kanaat getirmesinde herhangi bir keyfîlik, temelsizlik veya hukuka aykırılık bulunmadığı tespit edilmiştir.

Tutuklama nedenleri açısından yapılan ölçülülük incelemesinde ise, başvurucuya isnat edilen silahlı terör örgütüne üye olma suçunun yasadaki katalog suçlar arasında yer alması ile suç için kanunda öngörülen hapis cezasının üst ve alt sınırlarının ağırlığı dikkate alınmıştır. PKK/KCK terör örgütü ile bağlantılı ağır suçlamalarla karşı karşıya olan başvurucunun, serbest kalması hâlinde yargılamadan kaçma ve saklanma ihtimalinin somut olgularla desteklendiği vurgulanmıştır. Nitekim başvuruya konu sürecin devamında tahliye edildikten sonra yargılama safhasındaki duruşmalara katılmadığı için hakkında yeniden yakalama emri çıkarılmış olması ve bu kararın infaz edilememesi de söz konusu kaçma şüphesini geriye dönük olarak doğrulayan bir olgu olarak değerlendirilmiştir. Dolayısıyla uygulanan tutuklama tedbirinin meşru bir amaca dayandığı ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağı yönündeki kararın ölçülü olduğu kanaatine varılmıştır.

Makul sürede yargılanma ve tutukluluk süresinin uzunluğu iddialarına ilişkin olarak ise, başvurucunun Anayasa Mahkemesi incelemesi aşamasında çoktan tahliye edilmiş olması nedeniyle, yasal tazminat davası yolunun tüketilmediği tespit edilerek bu talepler usulden reddedilmiştir. Aynı şekilde, tutuklamanın hukuki olduğu ve anayasal güvencelere uygun yapıldığı sonucuna varıldığı için, kişinin salt tutuklanması temel alınarak ileri sürülen ifade özgürlüğü ve toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği yönündeki iddialar da açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.