Anayasa Mahkemesi İbrahim Halil Şeker Kararı 2022/66152 B.

Bu karar, koruma tedbirleri nedeniyle açılan tazminat davalarında derece mahkemelerinin gerekçelendirme yükümlülüğünü net bir şekilde ortaya koymaktadır. Ceza muhakemesi sürecinde uygulanan haksız tutuklama veya usulüne uygun olmayan diğer koruma tedbirleri sebebiyle maddi ve manevi tazminat talep eden bireylerin açtıkları davalarda, mahkemelerin matbu ve genel geçer gerekçelerle ret kararı vermesinin adil yargılanma hakkını zedelediği vurgulanmıştır. Özellikle bazı tazminat nedenlerinin asıl ceza davasının sonucuna bağlı olmadığı durumlarda, mahkemelerin "asıl davanın kesinleşmesi gerekir" şeklindeki toptancı yaklaşımı hukuka aykırı bulunmuştur.

Emsal nitelikteki bu karar, benzer mahiyetteki koruma tedbirleri tazminat davalarında mahkemelere önemli bir yol haritası sunmaktadır. Yargıtay içtihatlarında da açıkça belirtildiği üzere, tutukluluk halinin devamına ilişkin kararların tebliğ edilmemesi veya itirazların incelenmemesi gibi durumlarda açılacak tazminat davalarında asıl hükmün kesinleşmesinin beklenmesine gerek yoktur. Anayasa Mahkemesinin bu kararı, mahkemelerin önlerine gelen her bir iddiayı ayrı ayrı değerlendirmesini ve hangisinin asıl davanın sonucunu beklemeyi gerektirdiğini kararlarında açıkça tartışmasını şart koşmaktadır. Bu durum, uygulamadaki şablon ret kararlarının önüne geçecek ve hak ihlaline uğrayan vatandaşların tazminatlarına daha hızlı kavuşmalarını sağlayacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, bir cinayet soruşturması kapsamında tutuklanan başvurucunun, tutukluluk sürecinde yaşanan hukuka aykırılıklar nedeniyle devlete karşı açtığı tazminat davalarından kaynaklanmaktadır. Başvurucu; tutukluluk halinin devamına ilişkin kararların kendisine tebliğ edilmediğini, yaptığı itirazların ve tahliye taleplerinin mahkemelerce değerlendirilmediğini, ayrıca tutukluluğunun yakınlarına bildirilmediğini belirterek maddi ve manevi tazminat talebiyle dava açmıştır. Şanlıurfa 7. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucunun bu somut iddialarını ayrı ayrı incelemek yerine, hakkındaki asıl ceza davasının halen devam ettiğini ve beraat kararı verilmediğini gerekçe göstererek davanın reddine karar vermiştir. İstinaf başvurusunun da esastan reddedilmesi üzerine başvurucu, yargılama sürecinde iddialarının mahkemelerce karşılanmadığını ve haksız yere reddedildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, mahkemelerin verdikleri kararların gerekçeli olmasını zorunlu kılan gerekçeli karar hakkını da şemsiyesi altına almaktadır. Bu hak, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını ve mahkeme kararlarının hem taraflarca hem de üst mercilerce objektif olarak denetlenebilmesini sağlar. Mahkemeler, davanın sonucunu etkileyebilecek nitelikteki temel iddia ve savunmalara kararlarında mutlaka yanıt vermek zorundadır.

Koruma tedbirleri nedeniyle açılacak tazminat davaları 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında detaylı bir şekilde düzenlenmiştir. Anılan Kanun'un tazminat istemini düzenleyen 5271 sayılı Kanun m. 141 hükmü, kanunlarda belirtilen koşullar dışında tutuklanan, makul sürede yargı mercii önüne çıkarılmayan, tutuklanmaları yakınlarına bildirilmeyen veya kanuni başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişilerin tazminat talep edebileceğini öngörmektedir.

Yerleşik Yargıtay içtihatlarına göre, 5271 sayılı Kanun m. 141 kapsamında ileri sürülen bazı tazminat nedenleri hakkında karar verilebilmesi için asıl ceza davasının esasıyla ilgili bir karar verilmesi veya verilen kararın kesinleşmesi zorunlu değildir. Örneğin, tutuklamanın yakınlara bildirilmemesi veya verilen kararların tebliğ edilmemesi gibi asıl davanın sonucunu etkilemeyecek usul hatalarına dayalı tazminat taleplerinde, asıl ceza davasının sonucunun beklenmesine hukuken gerek bulunmamaktadır. Mahkemelerin, davanın sonucuna etkili olan bu önemli ayrımı gözeterek her bir iddiayı ayrı ayrı değerlendirmesi ve hangi taleplerin asıl davanın sonucuna bağlı olduğunu ilgili ve yeterli bir gerekçeyle açıklaması adil yargılanma hakkının temel ve vazgeçilmez bir gereğidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun ileri sürdüğü iddiaların derece mahkemeleri tarafından ne şekilde değerlendirildiğini incelemiştir. Başvurucu, hukuka aykırı şekilde tutukluluğun devamına karar verilmesi, tutukluluk kararlarının tebliğ edilmemesi, itirazlarının incelenmemesi ve tutukluluğun yakınlarına bildirilmemesi gibi spesifik ve somut nedenlere dayanarak tazminat davası açmıştır. Ancak Şanlıurfa 7. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucunun bu somut iddialarının hangisinin asıl ceza davasında verilecek kararı etkileyecek nitelikte olduğunu belirtmeden, toptancı bir yaklaşımla asıl davanın henüz derdest olduğu ve kesinleşmiş bir beraat kararı bulunmadığı gerekçesiyle davanın reddine hükmetmiştir.

Yargıtay içtihatları ve ilgili kanun hükümleri ışığında, başvurucunun tazminat taleplerinin dayanağını oluşturan iddiaların bir kısmı, asıl davanın sonucuna bağlı olmayan ve derhal incelenebilecek niteliktedir. Derece mahkemesinin, ileri sürülen çok sayıdaki iddiayı ayrı ayrı değerlendirmemesi ve bunların hangilerinin asıl davayı beklemeyi gerektirdiğini açıkça gerekçelendirmemesi ciddi bir eksiklik olarak tespit edilmiştir. Mahkeme kararının, başvurucunun temel iddialarını karşılamaktan oldukça uzak olduğu ve iddiaların açık bir şekilde ele alınıp makul bir gerekçe ile yanıtlanmadığı görülmüştür.

Bunun yanı sıra, ilk derece mahkemesinin kararında yer alan bu eksikliğin, istinaf incelemesini yapan Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 16. Ceza Dairesi tarafından da telafi edilmediği ve istinaf başvurusunun esastan reddedildiği anlaşılmıştır. Yargılama süreci bir bütün olarak değerlendirildiğinde, muhakeme sırasında açık ve somut bir biçimde öne sürülen ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikte olan esaslı iddiaların yargı mercilerince bütünüyle cevapsız bırakıldığı saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.