Anayasa Mahkemesi İbrahim Halil Şeker Kararı 2022/41756 B.

Bu karar, ceza muhakemesi sürecinde şüpheli veya sanıklara uygulanan koruma tedbirlerinin icrasındaki usuli güvencelerin korunması bakımından son derece kritik bir noktaya temas etmektedir. Anayasa Mahkemesi, tutukluluğun yakınlara bildirilmemesi veya itiraz sonuçlarının ilgiliye tebliğ edilmemesi gibi usuli eksikliklerin, doğrudan tazminat talebine konu edilebileceğini ortaya koymuştur. Derece mahkemelerinin, bu tür iddialara dayalı davaları asıl ceza yargılamasının sonucunu bekletici mesele yaparak reddetmesi, hak arama hürriyetini işlevsiz kılan bir yaklaşım olarak değerlendirilmiştir. Asıl ceza davasını etkilemeyen, usule ilişkin ihlal iddiaları üzerinden başlatılan tazminat taleplerinin, somut bir incelemeye tabi tutulmadan matbu ifadelerle reddedilmesi, gerekçeli karar hakkının özüne aykırıdır.

Bu yönüyle karar, benzer uyuşmazlıklarda mahkemelerin daha titiz, iddiaları tek tek karşılayan ve hukuki denetime elverişli gerekçeler oluşturması gerektiği yönünde güçlü bir emsal teşkil edecektir. Uygulamada, koruma tedbirlerinin infazındaki hatalara karşı açılan tazminat davalarının asıl dava sonucundan bağımsız olarak karara bağlanması yönünde derece mahkemelerine yol gösterici bir standart sunulmaktadır. Yargı makamları, tazminat taleplerini reddederken ileri sürülen argümanları ayrı ayrı ele almak ve davanın sonucuna neden etki edeceğini inandırıcı bir şekilde temellendirmek zorundadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, hakkında yürütülen bir cinayet soruşturması kapsamında tutuklanmış ve ağır ceza mahkemesinde dava açılmıştır. Yargılama devam ederken başvurucu, vekili aracılığıyla tahliye talebinde bulunmuş ve tutukluluğun devamı kararlarına itiraz etmiştir. Başvurucu; mahkemeye sunduğu tahliye talebinin aylarca değerlendirilmediğini, tutukluluk hâlinin devamına yönelik itirazlarının sonucunun kendisine ya da avukatına tebliğ edilmediğini ve tutukluluk durumunun yakınlarına haber verilmediğini ileri sürerek devlet aleyhine maddi ve manevi tazminat davaları açmıştır.

Tazminat taleplerini değerlendiren yerel mahkemeler, başvurucunun yargılandığı asıl ceza davasının henüz devam ettiğini, tazminat davasında verilecek kararın o davayı etkileyebileceğini belirterek tazminat davası açılabilmesi için asıl ceza davasının kesinleşmesi gerektiğine hükmetmiş ve davaları reddetmiştir. İstinaf makamlarının da ret kararlarını onaması üzerine başvurucu, haklı taleplerinin ve ileri sürdüğü itirazların mahkemelerce hiçbir geçerli hukuki gerekçe sunulmadan reddedildiğini belirterek adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkını temel almıştır. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini amaçlamaktadır. Mahkeme kararlarının, taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyen iddia ve itirazlar hakkında yeterli gerekçe içermesi anayasal bir zorunluluktur. Kararlarda uyuşmazlığın maddi ve hukuki sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere yer verilmesi bu hakla bağdaşmamaktadır.

Uyuşmazlığın kanuni dayanağını oluşturan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141, koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istemini düzenlemektedir. Bu maddenin (1) numaralı fıkrasının (h) bendinde, yakalanmaları veya tutuklanmaları yakınlarına bildirilmeyen kişilerin, (k) bendinde ise yakalama veya tutuklama işlemine karşı kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişilerin maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten isteyebilecekleri hüküm altına alınmıştır.

Yine 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.142 uyarınca kural olarak karar veya hükümlerin kesinleşmesinden itibaren dava açılması gerekse de, bazı tazminat nedenleri konusunda karar verilmesi için asıl davanın sonuçlanması zorunlu değildir. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin yerleşik içtihatlarına göre; yakalanmaları veya tutuklanmaları yakınlarına bildirilmeyenler ile kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişilerin tazminat istemleri, asıl davanın sonucuna bağlı veya onu etkileyici nitelikte değildir. Bu nedenle, bu tür iddialara dayalı tazminat davalarında asıl davada hüküm verilmesinin veya hükmün kesinleşmesinin beklenmesine gerek bulunmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucu, tahliye talebinin süresi içinde değerlendirilmemesi, tutukluluk hâlinin devamına ilişkin yapılan itirazın sonucunun taraflarına tebliğ edilmemesi ve tutuklama bilgisinin yakınlarına bildirilmemesi gerekçeleriyle farklı tarihlerde tazminat davaları açmıştır. İlgili davalara bakan Şanlıurfa 3. ve 7. Ağır Ceza Mahkemeleri, başvurucunun ileri sürdüğü iddiaların asıl davada verilecek hükmü etkileyecek nitelikte olduğunu ve ceza yargılamasının halen derdest bulunduğunu belirterek davanın ön şartlarının oluşmadığı gerekçesiyle tazminat taleplerini reddetmiştir. Bu ret kararları, bölge adliye mahkemesi tarafından da onanarak kesinleşmiştir.

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı incelerken öncelikle Yargıtay 12. Ceza Dairesinin istikrar kazanmış kararlarına atıf yapmıştır. Bu kararlara göre, kişinin yakalanmasının yakınlarına bildirilmemesi veya kanunda öngörülen itiraz mekanizmalarından etkin bir şekilde yararlandırılmaması nedenleriyle açılan tazminat davalarının, asıl ceza davasının esasıyla veya verilecek mahkûmiyet kararıyla doğrudan bir ilgisi yoktur. Bu usuli güvencelere ilişkin ihlal iddiaları, ana yargılamanın sonucunu etkilemeyeceği için asıl davanın kesinleşmesinin beklenmesi hukuken gerekli değildir.

Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin bu açık hukuki duruma rağmen, başvurucunun tazminat taleplerinin asıl davanın sonucuna nasıl etki edeceğini, hangi hukuki argümanla asıl davaya bağlı olduğunu veya karar verilmesi için neden hükmün kesinleşmesinin beklendiğini somut, ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ortaya koyamadığını tespit etmiştir. Mahkemeler, başvurucunun açık ve somut iddialarını ayrı ayrı ele alıp incelemek yerine, matbu ve davanın esasıyla örtüşmeyen genelgeçer gerekçelerle ret kararı vermişlerdir. İstinaf aşamasında da bu gerekçe eksikliğinin telafi edilmediği ve yargılama sürecinin bir bütün olarak hakkaniyetli yürütülmediği anlaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ileri sürdüğü esaslı iddiaların derece mahkemelerince ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmadığı tespitinden hareketle, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.