Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Soruşturma dosyasının kısıtlanması somut gerekçelere dayanmalıdır.
• Kısıtlama kararları otomatik ve basmakalıp şekilde verilemez.
• Şüpheli, tutukluluğa temel delillere erişebilmelidir.
• Gerekçesiz kısıtlama, kişi hürriyeti ve güvenliğini zedeler.
• Silahların eşitliği ilkesi tutukluluk incelemesinde de geçerlidir.

Bu karar, ceza muhakemesi pratiğinde sıklıkla başvurulan soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması (kamuoyunda bilinen adıyla gizlilik) kararlarının, tutuklu şüphelilerin temel hakları üzerindeki doğrudan ve sarsıcı etkisini hukuki boyutuyla ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kısıtlılık kararlarının kalıplaşmış ve soyut gerekçelerle alınamayacağını, soruşturmanın amacının tam olarak nasıl tehlikeye düşeceğinin somut olay bağlamında muhakkak açıklanması gerektiğini hüküm altına almıştır. Karar, aksi bir tutumun şüphelinin tutuklamaya temel teşkil eden delilleri bilememesi, kendini gereği gibi savunamaması ve tutukluluğa karşı etkili bir itiraz sunamaması sonucunu doğuracağını çok net bir şekilde göstermektedir.

Benzer davalar açısından bu kararın ciddi bir emsal etkisi bulunmaktadır. Uygulamada, özellikle örgütlü suç ve terör soruşturmalarında dosya inceleme yetkisinin kısıtlanması kural, şüphelinin dosyaya tam erişimi ise istisna gibi işlemekteydi. Anayasa Mahkemesinin bu içtihadı, soruşturma makamları ile sulh ceza hâkimliklerine gizlilik kararı verirken çok daha titiz, şeffaf ve somut gerekçeler üretme yükümlülüğü getirmektedir. Karar, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin sadece kovuşturma evresinde değil, soruşturma evresindeki tutukluluk incelemelerinde de hayati bir güvence olduğunu teyit etmesi bakımından adil yargılanma pratikleri için büyük önem taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Mazlum Güler, terör örgütünün medya yapılanması içinde yer aldığı ve örgüte ait yayın organlarına içerik ürettiği şüphesiyle gözaltına alınmış ve akabinde silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla tutuklanmıştır. Başvurucu, çalıştığı yapım şirketinde yalnızca kameraman sıfatıyla görev aldığını ve söz konusu örgütle hiçbir bağlantısı bulunmadığını belirterek suçlamaları reddetmiştir.

Soruşturma evresinde savcılığın talebi üzerine, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği gerekçesiyle başvurucu ve avukatının dosya içeriğini incelemesi ile örnek alması mahkeme kararıyla kısıtlanmıştır. Başvurucu, kendisine yöneltilen suçlamalara dayanak gösterilen delilleri göremediği için tutuklama kararına karşı etkili bir savunma yapamadığını ve itiraz hakkını kullanamadığını ileri sürmüştür. İtiraz mercilerinden sonuç alamayan başvurucu; tutuklama tedbirinin haksız olduğunu ve dosyaya erişiminin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkemenin uyuşmazlığı değerlendirirken temel aldığı başlıca hukuki düzenlemeler ve yerleşik içtihat prensipleri şunlardır:

Ceza yargılamasında bir kişinin tutuklanabilmesi için 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100 uyarınca, kişinin suçu işlediğine dair kuvvetli şüphenin varlığını gösteren somut delillerin bulunması ve yasada sayılan tutuklama nedenlerinden en az birinin (kaçma şüphesi, delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ihtimali vb.) mevcut olması gerekmektedir.

Öte yandan, Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası gereğince hürriyeti kısıtlanan her kişi, durumunun en kısa sürede incelenmesini ve hukuka aykırılık bulunması hâlinde serbest bırakılmasını sağlamak üzere yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Bu hakkın kâğıt üzerinde kalmaması için tutuklu yargılamalarda şüpheliye, kendisine karşı yöneltilen suçlamalara neden olan delillere ve unsurlara itiraz etme yönünde gerçek bir fırsat sunulması zorunludur.

Soruşturma evresinde dosyaya erişim ise 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 çerçevesinde düzenlenmiştir. Anılan maddenin ikinci fıkrasına göre, müdafinin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, eğer soruşturmanın amacını tehlikeye düşürecekse Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Ancak anayasal içtihatlara göre tutuklu kişinin veya müdafiinin dosyaya erişiminin kısıtlanması istisnai olmalı ve mutlaka somut, zorlayıcı gerekçelere dayanmalıdır. Kısıtlama kararı alınırken silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine uygun hareket edilmeli, en azından kişinin tutuklanmasına temel oluşturan delillerin incelenebilmesi sağlanmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun iddialarını iki ana eksende değerlendirmiştir. İlk olarak tutuklamanın hukuki olmadığına yönelik iddia incelenmiştir. Mahkeme, soruşturma mercilerinin başvurucu hakkındaki tutuklama kararında; terör örgütünün medya yapılanmasına dair tespitlere, başvurucunun görev aldığı yapım şirketindeki faaliyetlerine, tanık beyanlarına ve ele geçirilen dokümanlara dayandığını belirlemiştir. Bu veriler ışığında, yargı makamlarının başvurucunun atılı suçu işlediğine dair kuvvetli belirti bulunduğu yönündeki kabulünün keyfî veya temelsiz olmadığı sonucuna varılmıştır. İsnat edilen suçun niteliği ve ağırlığı göz önüne alındığında kaçma şüphesine dayanan tutuklama kararının olgusal temelleri olduğu tespit edilmiş, bu nedenle tutuklamanın hukuki olmadığı iddiası açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur.

İkinci olarak, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması iddiası irdelenmiştir. Olayda Cumhuriyet Başsavcılığı, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği gerekçesiyle dosya içeriğini inceleme yetkisinin kısıtlanmasını talep etmiş ve sulh ceza hâkimliği bu doğrultuda kısıtlılık kararı vermiştir. Ancak Anayasa Mahkemesinin tespitlerine göre, gerek kısıtlama kararında gerekse başsavcılığın kısıtlama talebinde, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi ihtimalinin nasıl ve ne şekilde gerçekleşeceğine dair hiçbir somutlaştırma yapılmamıştır.

Geçerli ve somut bir açıklama olmaksızın dosyaya erişim olanağından mahrum bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen delillere tatmin edici şekilde itiraz etme imkânı fiilen elinden alınmıştır. Mahkeme, kısıtlama nedeniyle başvurucunun savunma hakkının sınırlandırıldığını ve anayasal bir güvence olan yargı merciine etkili başvuru hakkının zedelendiğini tespit etmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle Anayasa’nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası bağlamında kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine ve başvurucuya manevi tazminat ödenmesine karar vermiştir.