Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Soruşturma dosyasını kısıtlama kararları somut gerekçelere dayanmalıdır.
• Dosya inceleme yetkisinin kısıtlanması savunma hakkını zorlaştırır.
• Tutuklamaya itiraz için delillere erişim imkânı sağlanmalıdır.
• Kısıtlama kararı soruşturmanın amacını koruma şartına bağlıdır.

Bu karar, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında şüpheli ve müdafiinin soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanması hususunda son derece önemli bir hukuki standart belirlemektedir. Anayasa Mahkemesi, tutuklu şüphelilerin dosyaya erişim hakkının, tutuklamanın hukukiliğine etkili bir şekilde itiraz edebilmek için vazgeçilmez bir anayasal güvence olduğunu vurgulamaktadır. Her ne kadar soruşturmanın selameti açısından dosyaya erişimin kısıtlanması yasal olarak mümkün olsa da, bu kısıtlamanın otomatik ve soyut gerekçelerle uygulanamayacağı net bir şekilde ifade edilmiştir.

Benzer ceza soruşturmalarında ve özellikle terör suçlarına ilişkin dosyalarda sıklıkla başvurulan kısıtlama (gizlilik) kararlarının, yargı makamları tarafından daha titiz ve somut gerekçelerle verilmesi gerektiği bu kararla pekiştirilmiştir. Emsal niteliğindeki bu içtihat, kısıtlama kararının neden kesinlikle gerekli olduğunun ve şüphelinin belgelere erişiminin soruşturmayı ne şekilde tehlikeye düşüreceğinin savcılık ve sulh ceza hâkimlikleri tarafından açıkça ortaya konmasını zorunlu kılmaktadır. Aksi takdirde, savunma hakkının zedeleneceği ve adil yargılanma şemsiyesi altındaki hakların ihlal edileceği yönündeki bu yaklaşım, uygulamadaki rutin kısıtlama kararlarının hukuki denetimini sıkılaştıracaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Gazeteci olarak çalıştığını belirten başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma şüphesiyle yürütülen bir soruşturma kapsamında gözaltına alınmış ve ardından sulh ceza hâkimliği tarafından tutuklanmıştır. Soruşturma sürecinde, Cumhuriyet Başsavcılığının talebi üzerine, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği gerekçesiyle başvurucunun avukatının dosya içeriğini incelemesi ve belgelerden örnek alması kısıtlanmıştır. Başvurucu, bu kısıtlama kararına itiraz etmiş ancak bu itirazı hakkında bir karar verilmemiştir.

Tutukluluk kararına ve kısıtlama işlemine itiraz etmesine rağmen sonuç alamayan başvurucu, hem tutuklama tedbirinin hukuki olmadığını hem de hakkındaki suçlamaları ve delilleri öğrenemediği için gereği gibi bir savunma yapamadığını ileri sürmüştür. Soruşturma dosyasını inceleme talebinin kısıtlama kararı gerekçe gösterilerek reddedilmesinin itirazda bulunma imkânını elinden aldığını belirten başvurucu, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca, hürriyeti kısıtlanan her kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Tutuklu yargılamalarda, kişinin bir suç işlediğine dair kuvvetli şüphenin devam etmesi tutukluluk hâlinin devamı için olmazsa olmaz bir koşuldur. Bu nedenle tutuklu kişiye, kendisine karşı yöneltilen suçlamalara neden olan unsurlara itiraz etme yönünde gerçek bir fırsatın sunulması gerekmektedir. Bu durum, kişinin veya müdafiinin soruşturma dosyasındaki belgelere erişebilmesini zorunlu kılar.

Ceza muhakemesi hukukumuzda, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153 uyarınca müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Ancak tutuklu kişinin soruşturma dosyasındaki bilgi ve belgelere sınırsız erişim hakkı bulunmamakla birlikte, getirilecek kısıtlama zorunlu bir amaca hizmet etmeli ve kesinlikle gerekli olmalıdır.

Üçüncü kişilerin temel haklarını korumak, kamu menfaatini gözetmek, şüphelilerin delilleri değiştirmelerini engellemek ve soruşturmanın selametine zarar vermelerini önlemek amacıyla dosyaya erişim yönünden kısıtlama getirilebilmesi mümkündür. Ancak soruşturma makamlarınca söz konusu kısıtlamanın öngörülen amaçlar ışığında neden zorunlu olduğunun yeterli ve somut bir gerekçeyle ortaya konulması elzemdir. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, tutuklamaya neden olan ve tutuklamanın hukukiliğinin tartışılması bakımından temel oluşturacak delillerin tutuklu kişi tarafından mutlaka incelenebilmesi güvence altına alınmalıdır. Kısıtlama kararı verilmiş olsa dahi, bu kısıtlamanın savunmaya getirdiği zorlukların yeterince telafi edilecek mekanizmalarla dengelenmesi anayasal bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, incelemesine öncelikle başvurucunun tutuklamanın hukuki olmadığına yönelik şikâyetlerini değerlendirerek başlamıştır. Soruşturma mercileri, başvurucunun çalıştığı iddia edilen yapım şirketleri ve bu şirketlerin iltisaklı olduğu belirtilen yayın organlarının terör örgütü yapılanması içinde olduğuna yönelik genel nitelikteki tespitleri, tanık beyanlarını ve aramalarda ele geçirilen dokümanları kararlarına dayanak yapmıştır. Mahkeme, bu olgular ışığında suçun işlendiğine dair kuvvetli belirti olarak kabul edilebilecek hususların temelsiz ve keyfî olmadığını değerlendirerek, tutuklamanın hukuki olmadığına ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olduğuna karar vermiştir. Aynı şekilde tutuklama tedbirinin meşru bir amacının bulunduğu ve ölçülü olduğu kanaatine varılmıştır.

Ancak soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanmasına yönelik şikâyetler yönünden yapılan incelemede farklı bir sonuca varılmıştır. Somut olayda Cumhuriyet Başsavcılığının talebi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından 5271 sayılı Kanun m. 153 uyarınca dosya inceleme yetkisine yönelik kısıtlama kararı verilmiştir. İlgili kanun hükmüne göre bu kısıtlama, ancak soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin bulunması hâlinde uygulanabilir. Buna karşın, gerek savcılığın kısıtlama talebinde gerekse hâkimliğin verdiği kısıtlama kararında, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi ihtimalinin ne şekilde ve nasıl gerçekleşeceğine dair hiçbir somutlaştırma yapılmamıştır.

Yargı makamları, başvurucunun veya avukatının dosyadaki belgelere erişiminin söz konusu ceza soruşturmasının amacını spesifik olarak nasıl tehlikeye düşürebileceğini somut olgularla açıklamamıştır. Geçerli ve yeterli bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından yoksun bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için iddia makamınca ileri sürülen delillere ve gerekçelere karşı tatmin edici şekilde itiraz etme imkânı fiilen ortadan kaldırılmıştır. Bu durum, başvurucunun özgürlüğünden mahrum bırakılmasına karşı etkili bir şekilde yargı merciine başvurma ve itiraz etme hakkını zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.