Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Kemal Kılıçdaroğlu (9) | 2022/25403 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Siyasilerin eleştiriye katlanma yükümlülüğü daha geniştir.
• Siyasi tartışmalarda ifade özgürlüğü geniş yorumlanmalıdır.
• Değer yargıları somut olgularla desteklenmişse korunur.
• Söylemler bağlamından koparılarak değerlendirilemez.

Bu karar, siyasetçiler arasındaki tartışmalarda ifade özgürlüğünün sınırlarının çok daha geniş olduğunu ve demokratik toplum düzeninde siyasi eleştirilerin sert, incitici veya şok edici olabileceğini hukuken tescil etmektedir. Anayasa Mahkemesi, siyasi parti liderlerinin meclis grup toplantılarında dile getirdikleri ağır eleştirilerin, kamu yararını doğrudan ilgilendiren dış politika gibi makro meselelerde yapıldığında ifade özgürlüğünün en üst düzey koruması altında olduğunu vurgulamaktadır. Hakaret içerdiği iddia edilen sözlerin yalnızca dar ve sözlük anlamlarına bakılarak değil, söylendiği dönemin siyasi iklimi, ifadenin bağlamı, muhatabın anayasal ve kamusal konumu ile hedeflenen kamusal tartışma ekseninde değerlendirilmesi gerektiği net bir biçimde ortaya konulmuştur. Bu durum, politikacıların ifade hürriyeti sınırlarının sıradan vatandaşlara kıyasla çok daha geniş bir zeminde korunmasını zorunlu kılmaktadır.

Emsal etkisi bakımından bu içtihat, yerel mahkemelerin ve Yargıtay'ın siyasiler arası tazminat davalarındaki yerleşik yaklaşımını doğrudan etkileyecek ve şekillendirecek niteliktedir. Mahkemelerin, şeref ve itibarın korunması ile ifade özgürlüğü arasında hassas dengeyi kurarken, muhatabın kamu gücü kullanan bir siyasetçi olması durumunda eleştiri ve tahammül sınırlarını oldukça esnek tutmaları gerektiği bir kez daha teyit edilmiştir. Uygulamadaki önemi ise, özellikle muhalefet liderlerinin iktidar politikalarını eleştirirken kullandıkları şok edici veya rahatsız edici ifadelerin, salt nezaket sınırlarını aştığı gerekçesiyle tazminat veya ceza yaptırımına tabi tutulamayacağını kesin olarak göstermesidir. Bu karar, demokratik rejimlerde siyasi polemiklerin yargı eliyle haksız şekilde sınırlandırılmasının önüne geçerek demokratik muhalefet etme hakkına güçlü ve sarsılmaz bir anayasal zırh sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Dönemin ana muhalefet partisi genel başkanı olan başvurucu Kemal Kılıçdaroğlu, 2012 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisinde partisinin haftalık grup toplantısında milletvekillerine ve kamuoyuna hitaben bir konuşma yapmıştır. Bu konuşmada, hükûmetin o dönemki Suriye politikasını ağır bir dille eleştirirken, dış politikadan sorumlu olan dönemin Dışişleri Bakanı'na yönelik olarak "çapsızlığı dünyada bilinen" ve bu politikaları yürütmek için "ileri derecede geri zekalı olmak lazım" şeklinde sert ifadeler kullanmıştır.

Bu ifadelerin kamuoyuna yansıması üzerine dönemin Dışişleri Bakanı, kişilik haklarına ağır bir saldırıda bulunulduğu ve şahsına hakaret edildiği gerekçesiyle Kemal Kılıçdaroğlu'na karşı 50.000 TL manevi tazminat davası açmıştır. Yerel mahkeme davayı kısmen kabul ederek 4.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, tarafların siyasi kimliklerini gözeterek sözlerin sert eleştiri kapsamında kaldığı gerekçesiyle kararı bozmuştur. Ancak yerel mahkeme ilk kararında direnmiş, ardından Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da direnme kararını oyçokluğuyla onayarak cezayı kesinleştirmiştir. Bunun üzerine Kılıçdaroğlu, siyasi eleştiri ve ifade özgürlüğü hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı incelerken temel olarak Anayasa m. 26 kapsamında güvence altına alınan ifade özgürlüğü ile müdahalenin yasal dayanağı olan 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 58 hükümlerini merkeze almıştır. Bu doğrultuda, ifade özgürlüğü ile başkalarının şöhret ve haklarının korunması arasında anayasal düzeyde adil bir dengenin kurulması amaçlanmıştır.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, ifade özgürlüğüne yapılan bir müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir ihtiyacı karşılayan, amaca ulaşmaya elverişli ve orantılı bir müdahale olması şarttır. Mahkemelerin bu dengelemeyi yaparken dikkate alması gereken evrensel ölçütler bulunmaktadır. Bunlar; ifadelerin kim tarafından dile getirildiği, hedef alınan kişinin kim olduğu, ünlülük düzeyi, ifadelerin genel kamu yararına ilişkin bir tartışmaya katkı sağlayıp sağlamadığı, kamuyu bilgilendirme değerinin bulunup bulunmadığı ve yaptırıma maruz kalma endişesinin kişiler üzerinde caydırıcı bir etki yaratıp yaratmayacağıdır.

Doktrinde ve anayasal yargıda kabul edildiği üzere, siyasetçilerin ve kamusal yetki kullanan kişilerin eleştiriye katlanma sınırları, sade vatandaşlara göre çok daha geniştir. Siyasetçiler, kamusal alanda görev yapmaları sebebiyle eylem ve söylemlerinin basın, muhalefet ve vatandaşlar tarafından daha sert denetime tabi tutulacağını öngörmeli ve bu duruma en üst düzeyde hoşgörü göstermelidir. Ayrıca, söylemlerin maddi vakıaların açıklanması mı yoksa bir değer yargısı mı olduğu mutlaka belirlenmelidir; zira somut olgularla desteklenen değer yargıları tam koruma altındadır. Demokratik rejimlerde siyasi tartışmaların serbestliği hayati bir ilke olup, yalnızca zararsız ve kabul gören fikirler değil, kırıcı, şok edici veya rahatsız edici düşünceler de ifade özgürlüğü kapsamında koruma altındadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda sarf edilen tartışmalı sözlerin, ana muhalefet partisi lideri sıfatını taşıyan başvurucu tarafından, Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altındaki bir siyasi parti grup toplantısında dile getirildiğini özellikle dikkate almıştır. Meclis grup toplantılarının, ülke gündemine ilişkin hayati meselelerin konuşulduğu, siyasi tartışmaların en yoğun yaşandığı platformlar olduğu ve başvurucunun da burada dış politika uygulamalarına yönelik ağır siyasi eleştirilerde bulunduğu tespit edilmiştir. İfadelerin hedefindeki kişi ise o dönem dış politikadan bilfiil sorumlu olan Dışişleri Bakanı'dır ve kamusal yetki kullanan siyasi bir figür olarak daha yüksek bir eleştiri toleransına sahip olmalıdır.

Başvurucunun konuşmasında kullandığı "çapsız" ve "ileri derecede geri zekalı" şeklindeki söylemlerin, sadece hakaret kastı taşımadığı; aksine hükûmetin uyguladığı dış politikanın yanlışlığına ve bu görev için seçilen kişilerin yetersizliğine dikkat çekmek amacıyla kasten seçilmiş sert değer yargıları olduğu vurgulanmıştır. Konuşmanın yapıldığı 2012 yılında, Suriye savaşının Türkiye'nin jeopolitik konumu ve geleceği üzerindeki etkilerinin toplumun tamamını ilgilendiren güncel ve yakıcı bir tartışma konusu olduğu görülmüştür. Bu nedenle söz konusu ifadelerin, sebepsiz bir kişisel saldırıdan ziyade somut olgulara ve dış politika eleştirilerine dayanan siyasi bir tepki niteliği taşıdığı belirlenmiştir.

Siyasetçilerin kendi aralarındaki tartışmalarda kullandıkları sert ve keskin ifadelerin, siyasi üslubun, iktidarı eleştirme stratejilerinin ve seçmen kitlesini konsolide etme gayretinin doğal bir parçası olduğu kabul edilmelidir. Davacının siyasi konumu itibarıyla medya ve iletişim araçlarına kolaylıkla erişiminin bulunduğu, dolayısıyla hakkındaki ağır eleştirilere aynı mecralardan yanıt verme imkânına fazlasıyla sahip olduğu ifade edilmiştir. Bütün bu anayasal ilkelere rağmen, yerel mahkemenin ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun ifadeleri bağlamından ve siyasi tartışma zemininden kopararak sadece sözlük anlamı üzerinden değerlendirdiği, konuşmanın genel bağlamını ve tarafların toplumsal konumlarını hiç tartışmadığı tespit edilmiştir. Derece mahkemelerinin ileri sürdüğü gerekçelerin, başvurucunun ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleyi haklı kılacak düzeyde ilgili ve yeterli olmadığı kesin olarak anlaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.