Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Mladına D.D. Ljubljana - Slovenya Kararı 43388/17 B.

Bu karar, hiciv ve mizahın basın özgürlüğü ile ifade hürriyeti bağlamındaki sınırlarını belirlemesi açısından büyük bir öneme sahiptir. Karar, siyasi bir figürün ve ailesinin, tarihsel olarak son derece olumsuz ve tartışmalı figürlerle yan yana getirilmesinin, salt bir hakaret olarak değil, genel siyasi bağlam ve ifade özgürlüğünün hicivsel yönü bütünüyle dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Mahkeme, kamuoyuna mal olmuş kişilerin, özellikle de kendi özel hayatlarını ve ailelerini aktif olarak siyasi propaganda aracı olarak kullanan siyasilerin, kendilerine yönelik eleştirilere karşı çok daha toleranslı olmaları gerektiğinin altını çizmektedir.

Öte yandan bu karar, basının kamuyu ilgilendiren meselelerdeki rolünü koruması bakımından benzer davalar için güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Ulusal mahkemelerin, ifade özgürlüğü ile itibarın korunması arasındaki ince dengeyi kurarken, yayının yapıldığı mecranın türü, hedef alınan okuyucu kitlesi ve mesajın asıl amacını kesinlikle göz ardı etmemesi gerektiği ortaya konmuştur. Siyasi tartışmalara katkı sağlayan ve doğrudan bir hakaret kastı taşımayan hicivsel yayınların cezalandırılması, demokratik toplumlarda basının kamu gözlemcisi olma işlevini zedeleyecek ciddi bir caydırıcı etki yaratma potansiyeline sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Slovenya'da yayımlanan haftalık bir dergi olan Mladina'nın yayıncı şirketi ile ülkenin önde gelen bir siyasetçisi olan B.G. arasında yaşanmıştır. Olayın temeli, derginin mizah ve hiciv bölümünde, B.G. ve ailesinin bir fotoğrafı ile Nazi politikacısı Joseph Goebbels ve ailesinin fotoğrafının yan yana yayımlanmasına dayanmaktadır.

Söz konusu yayında, bu iki ismin ailelerini siyasi propaganda amacıyla kullanma yöntemleri karşılaştırılmış ve eleştirilmiştir. B.G., bu yayının kendisini ve ailesini Nazi suçlularıyla eş tuttuğunu, itibarını zedelediğini ve özel hayatına haksız bir müdahale oluşturduğunu iddia ederek dergiye karşı manevi tazminat davası açmıştır. Yerel mahkemeler süreç içinde farklı kararlar vermiş, ancak nihayetinde Yüksek Mahkeme ve Anayasa Mahkemesi, yayının sınırları aştığını ve siyasetçinin babalık rolüne ve ailesine saldırı niteliğinde olduğunu belirterek dergiyi tazminat ödemeye ve özür metni yayımlamaya mahkum etmiştir. Yayıncı şirket ise bu kararların ifade özgürlüğünü ihlal ettiğini ileri sürerek AİHM'e başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu uyuşmazlığı çözerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 10 (ifade özgürlüğü) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 8 (özel ve aile hayatına saygı hakkı) çerçevesinde değerlendirme yapmıştır. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, ifade özgürlüğü ile itibarın ve özel hayatın korunması arasında her zaman adil bir denge kurulması zorunludur.

Mahkeme, ifade özgürlüğüne yönelik herhangi bir müdahalenin meşru kabul edilebilmesi için yasayla öngörülmüş olması, meşru bir amaç gütmesi ve demokratik bir toplumda gerekli olması şartlarını aramaktadır. Bu bağlamda, kamu yararına ilişkin bir tartışmaya katkı sağlayan yayınlar her zaman daha yüksek bir korumadan yararlanır. Siyasi kişilerin ve kamuya mal olmuş figürlerin eleştiriye katlanma yükümlülüğü, sıradan vatandaşlara kıyasla çok daha geniştir. Özellikle siyasetçiler, siyasi fikirlerin serbestçe tartışıldığı bir ortamda kişisel ve mesleki yönleriyle kasıtlı olarak hedef alınabileceklerini öngörmek durumundadırlar.

Mizah ve hiciv, doğası gereği abartı ve gerçeğin çarpıtılmasını içeren, kışkırtmayı ve sarsmayı amaçlayan sanatsal bir ifade biçimidir. Mahkeme, hiciv yoluyla yapılan eleştirilere yönelik müdahalelerin çok daha titiz bir incelemeye tabi tutulması gerektiğini özellikle vurgulamaktadır. Fotoğrafların yayımlanması durumunda ise, kamuoyunun ilgisini çeken bir konuya katkı, hedef alınan kişinin tanınırlık derecesi, haberin konusu, kişinin önceki davranışları, yayının içeriği, şekli ve sonuçları gibi kriterler bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Siyasetçilerin kendi ailelerini siyasi bir bağlamda kamuoyuna kendi istekleriyle sunmaları halinde, bu durumun basında eleştiri konusu yapılması da ifade özgürlüğü sınırları içinde kalabilir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Mahkeme, somut olayda derginin yayımladığı fotoğrafların ve eşlik eden metinlerin, açıkça siyasi bir tartışmanın parçası olduğunu ve kamu yararına ilişkin bir konuyu ele aldığını tespit etmiştir. Söz konusu yayın, B.G.'nin siyasi propaganda yöntemlerini, özellikle de eşini ve çocuklarını siyasi amaçlarla medyanın önüne çıkarmasını eleştirmektedir. AİHM, B.G.'nin bizzat kendisi tarafından basına sunulan aile fotoğraflarının dergi tarafından kullanılmasının ve hicvedilmesinin tamamen temelsiz bir saldırı olmadığını kabul etmiştir.

Yerel mahkemelerin, görsel kıyaslamanın metinden daha büyük bir etki yarattığına ve ortalama bir okuyucunun bu yayını siyasi bir eleştiri olarak değil, sadece ailelerin ve çocuk cinayetlerinin bir kıyaslaması olarak algılayacağına dair yaklaşımı eleştirilmiştir. AİHM, yayının doğrudan derginin hiciv ve mizah içerikli bölümünde yer aldığını, bu bölümün doğası gereği kışkırtma ve abartı içerdiğini ve dergi okuyucusunun bu politik bağlamı anlayabilecek kapasitede olduğunu özellikle vurgulamıştır.

Ayrıca, yerel mahkemeler ifade özgürlüğü ile itibarın korunması arasındaki dengeyi kurarken, başvuru konusu yayının yapıldığı mecranın türünü ve sınırlı etkisini yeterince hesaba katmamıştır. Yayının ulusal ana akım medyada değil, hicivsel bir dergi bölümünde yer alması, etkisini önemli ölçüde sınırlamaktadır. B.G.'nin saygınlığına yönelik iddia edilen zararın, kamuoyunun bu eleştirel bilgiyi alma menfaatini ortadan kaldıracak kadar ağır olduğu da kanıtlanamamıştır. B.G.'nin aile bireylerinin zaten ayrı bir davada önemli miktarda tazminat aldığı gerçeği de dikkate alındığında, yerel mahkemelerin yayıncı şirkete uyguladığı yaptırım orantısız bulunmuştur. Mahkeme, ifade özgürlüğünü kısıtlayan bu tür ağır ve temelsiz yaptırımların basının kamu meselelerini tartışma rolü üzerinde ciddi bir caydırıcı etki yaratabileceğine dikkat çekmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yerel mahkemelerin yarışan menfaatler arasında adil bir denge kuramadığına ve söz konusu müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli olmadığına kanaat getirerek, başvuruyu kabul etmiştir.