Anayasa Mahkemesi Kemal Tuğrul Kararı 2021/18818 B.

Bu karar, kamu görevlilerinin üyesi oldukları sendikaların aldıkları eylem kararları doğrultusunda hareket etmeleri nedeniyle disiplin cezası ile cezalandırılmalarının sendika hakkına müdahale teşkil ettiği yönündeki yerleşik içtihadı pekiştirmektedir. Anayasa Mahkemesi, özellikle öğretmenlerin asli görevleri arasında sayılan nöbet uygulamalarında, sendikal eylem sınırları ile kamu hizmetinin aksamaması arasındaki hassas dengeyi bir kez daha çizmiştir. Karar, sendikanın eylem kararına uyarak nöbet tutmayan öğretmene verilen disiplin cezasını, eylemin mahiyeti bağlamında ikiye ayırarak ele almıştır.

Kararın uygulamadaki en önemli etkisi, tam gün eğitim veren okullarda öğle arası nöbet tutmama eylemine yöneliktir. Mahkeme, öğretmenlerin dinlenme, beslenme ve ibadet gibi temel insani ihtiyaçlarını gidermesini engelleyen kesintisiz nöbet uygulamalarına karşı geliştirilen sendikal tepkilerin haklılığını ve yargılamada dikkate alınması gerektiğini vurgulamıştır. Derece mahkemelerinin ve idarenin, disiplin cezası uygularken sendika kararındaki haklı itirazları göz ardı edemeyeceği net bir şekilde ortaya konulmuştur. Bu durum, benzer eylemlere katılan eğitim çalışanlarına yönelik disiplin soruşturmalarında idarelerin daha titiz ve orantılılık ilkesine uygun davranmasını zorunlu kılacak niteliktedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Aksaray'da bir ilkokulda sınıf öğretmeni olarak görev yapan başvurucu, üyesi olduğu sendikanın aldığı kararlar doğrultusunda, aynı hafta içinde ücreti ödenmeyen ikinci nöbet görevini ve öğle arası nöbet görevini yerine getirmeyeceğini okul idaresine bildirmiştir. Başvurucunun bu görevleri yerine getirmemesi üzerine hakkında disiplin soruşturması başlatılmış ve kendisine kınama cezası verilmiştir.

Başvurucu, sendikal faaliyet kapsamında gerçekleştirdiği bu eylem nedeniyle disiplin cezası almasının haksız olduğunu belirterek cezanın iptali için idare mahkemesinde dava açmıştır. Derece mahkemeleri, devlet memurlarının kendilerine verilen görevleri yerine getirmekle yükümlü olduklarını, nöbet tutmamanın kamu hizmetini aksattığını ve bu durumun sendikal hak kapsamında değerlendirilemeyeceğini belirterek davayı reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, sendika hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, kamu görevlilerinin üyesi oldukları sendikaların kararlarına uyarak gerçekleştirdikleri eylemlerin, sendikaların çekirdek faaliyet alanı ile ilgili olduğunu kabul etmektedir. Bu bağlamda, sendikal eylemler nedeniyle tesis edilen disiplin cezaları, Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkına yönelik bir müdahale olarak değerlendirilmektedir.

Söz konusu müdahalelerin kanuni dayanağı genel itibarıyla 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 125 ve ilgili diğer yönetmelik hükümleridir. Ancak temel hak ve özgürlüklere yapılan bir müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve orantılı olması şarttır. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, kamu görevlileri sendikalarının eylem kararlarına idarenin belirli bir seviyeye kadar tahammül göstermesi beklenmekle birlikte, bu eylemler kamu hizmetinin sürekliliğini işlemez hâle getirmemelidir.

Öğretmenlerin nöbet görevine ilişkin uyuşmazlıklarda, Anayasa Mahkemesinin önceki emsal kararlarında (örneğin Osman Bayat ve diğerleri kararı) uzun süreli ve kamu hizmetini aksatan nöbet tutmama eylemlerine verilen hafif disiplin cezaları ölçülü bulunmuştur. Ne var ki tam gün eğitim yapan okullarda öğle arası nöbetlerine ilişkin Mustafa Kumcu kararında belirlenen ilkelere göre, idarenin ve yargı mercilerinin, sendika kararındaki haklı itirazları (dinlenme ve beslenme gibi zorunlu insani ihtiyaçların karşılanamaması) mutlaka incelemesi gerekir. Yargı mercileri salt görevin ifa edilmediği tespitiyle yetinemez; eylemin bağlamını ve sendikanın eylem gerekçesini ilgili ve yeterli bir gerekçeyle tartışmak zorundadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı başvurucunun aynı hafta içinde ikinci nöbeti tutmaması ve öğle arası nöbetini tutmaması eylemleri üzerinden iki ayrı başlıkta değerlendirmiştir. İkinci nöbet tutmama eylemi yönünden, idarenin eyleme uzunca bir süre müsamaha göstermesi ve neticesinde en hafif disiplin cezalarından biri olan kınama cezasının verilmesi dikkate alınarak müdahale orantılı bulunmuştur.

Buna karşın öğle arası nöbet tutmama eylemi açısından farklı bir sonuca ulaşılmıştır. Başvurucunun üyesi olduğu sendika, tam gün eğitim veren kurumlarda öğretmenlerin beslenme, dinlenme ve ibadet gibi temel insani ihtiyaçlarını karşılayacak bir zaman dilimi bırakılmadan öğle arasında da nöbet görevi verilmesini yasal ve adil bulmayarak bir eylem kararı almıştır. Ancak derece mahkemeleri, başvurucunun açtığı iptal davasında, sendikanın bu eylem kararında ileri sürdüğü sakıncaları ve gerekçeleri hiçbir şekilde tartışmamıştır. Yargılama mercileri, başvurucunun öğle arası nöbet tutmama eyleminin arkasındaki esasa etkili iddiaları değerlendirmeden sadece görevin ifa edilmediği tespiti üzerinden ret kararı vermiştir.

Anayasa Mahkemesi, tam gün eğitim yapan okullarda öğle arasında kesintisiz şekilde nöbet tutmanın dinlenme ve beslenme gibi temel insani ihtiyaçların giderimini imkânsız kıldığı yönündeki iddiaların yargısal süreçte incelenmemesini büyük bir eksiklik olarak görmüştür. İdare mahkemelerinin, başvurucunun sendikal faaliyet kapsamında ileri sürdüğü iddiaları karşılayan ilgili ve yeterli bir gerekçe sunamadığı ve müdahalenin demokratik toplum düzeninde gerekli olduğunun ortaya konulamadığı tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkının ihlal edildiğine, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına ve başvurucuya manevi tazminat ödenmesi yönünde karar vermiştir.