Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mülkiyet hakkını sınırlayan tedbirler ölçülü olmalıdır.
• İhtiyati tedbirin süresi orantılı olarak uygulanmalıdır.
• Uzun süren ihtiyati tedbir orantısız külfet oluşturur.
• Mülkiyet yetkilerinin kullanımı belirsiz şekilde ötelenemez.

Bu karar, yargılama sürecinde alınan geçici hukuki koruma tedbirlerinin, özellikle ihtiyati tedbir kararlarının, makul süreyi aşarak mülkiyet hakkının özüne dokunan ve hakkı kısıtlayan kalıcı bir müdahaleye dönüşebileceğini hukuken tescil etmektedir. Mahkemelerce uyuşmazlığın esasını çözmek ve hakkın yerine getirilmesini güvence altına almak amacıyla uygulanan ihtiyati tedbirlerin, yıllarca sürmesi durumunda geçici bir koruma aracı olmaktan çıkıp cezalandırıcı ve mülkiyet hakkını askıya alıcı bir niteliğe büründüğü açıkça vurgulanmaktadır. Karar, tedbirin süresi itibarıyla mutlaka orantılı olmasının ve mülk sahibine ölçüsüz bir yük getirmemesinin anayasal bir zorunluluk olduğunu tüm yargı mercilerine göstermektedir.

Benzer davalarda emsal etkisi bakımından bu içtihat, ilk derece mahkemelerinin ihtiyati tedbir kararlarını verirken ve devamına hükmederken süreci son derece titizlikle yönetmeleri gerektiğine dair güçlü bir uyarı niteliği taşımaktadır. Mülkiyet hakkının kullanımının belirsiz bir şekilde ötelenmesi sonucunu doğuran uzun süreli ihtiyati tedbir uygulamalarının, açık bir hak ihlaline yol açacağı kesinleşmiştir. Uygulamadaki önemi ise, geçici nitelikteki koruma tedbirlerinin on yılı aşan sürelerle sürdürülmesinin hakkaniyete, hukuk devleti ilkesine ve adil yargılanma prensiplerine aykırı olduğunun altının çizilmesi, bu tür ihlallere maruz kalan vatandaşlar için doğrudan manevi tazminat hakkının doğduğunun kesin olarak teyit edilmesidir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, başvurucular Baytekin Baytekin ve Sadettin Baytekin'in mülkiyetinde bulunan mal varlıkları veya taşınmazlar üzerine konulan bir ihtiyati tedbir kararının çok uzun yıllar boyunca devam ettirilmesi ve bu fiilî durumun yarattığı ağır mağduriyetten kaynaklanmaktadır. Devam etmekte olan ve henüz sonuçlanmayan bir yargılama süreci kapsamında, ilk derece mahkemesi tarafından 22 Aralık 2011 tarihinde tesis edilen ihtiyati tedbir kararı, aradan yaklaşık on dört yıl gibi çok uzun bir zaman geçmesine rağmen hâlen kaldırılmamış ve uyuşmazlık nihai bir çözüme kavuşturulamamıştır. Başvurucular, böylesine uzun süreli bir hukuki kısıtlama sebebiyle mülkleri üzerindeki tasarruf yetkilerini hiçbir şekilde kullanamadıklarını, bu fiilî engellemenin mülkiyet haklarını telafisi imkânsız şekilde zedelediğini ve yargılamanın da makul sürede bitirilmediğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Temel talep, uygulanan söz konusu tedbirin ölçüsüzlüğünün hukuken tespit edilerek, uzun süreçte uğranılan maddi ve manevi zararların devlet tarafından tazmin edilmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bireylerin mülkiyet hakkına yönelik idari ve yargısal müdahalelerin değerlendirilmesinde öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 hükmünü temel referans olarak esas almaktadır. İlgili madde uyarınca herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir; bu haklar ancak kamu yararı amacıyla ve münhasıran kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının sınırlandırılmasında uyulması gereken en temel anayasal şart, getirilen kısıtlamaların demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine tam olarak uymasıdır.

Geçici hukuki koruma yollarından biri olarak hukuk sistemimizde yer alan ihtiyati tedbir kurumu, esasen yargılama sonrasında verilecek kesin hükmün infazını güvence altına almak ve hakkın elde edilmesini zorlaştıracak durumları önlemek için öngörülmüştür. Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik emsal içtihatlarına göre, mülkiyet hakkını doğrudan sınırlandıran bir ihtiyati tedbir uygulamasının Anayasa'ya uygun kabul edilebilmesi için sadece kanuni bir dayanağının ve meşru bir amacının bulunması asla yeterli görülmemektedir; aynı zamanda bu tedbirin kapsamı ve özellikle süresi itibarıyla da hakkaniyete uygun ve orantılı olması zorunludur.

Bir ihtiyati tedbir kararının makul olmayan bir süre boyunca sürdürülmesi, mülk sahibinin mal varlığı üzerindeki satma, devretme veya değerlendirme gibi tasarruf yetkilerini kullanmasını belirsiz bir zamana kadar öteler. Bu durum, mülkiyet hakkının tanıdığı yetkilerin fiilen kullanılamaz hâle gelmesine yol açar ve kişiye şahsi olarak katlanması zor, orantısız bir külfet yükler. Yargısal makamların tedbir sürecini yönetirken mülkiyet hakkının gerektirdiği ivediliği ve özeni göstermeleri anayasal bir yükümlülüktür. Yargılamanın uzaması ve tedbirin on yılı aşan sürelerle devam etmesi hâlinde, geçici koruma aracı amacını tamamen aşarak doğrudan mülkiyet hakkı ihlaline dönüşmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olay detaylı olarak incelendiğinde, başvurucuların taraf olduğu ve yerel mahkeme nezdinde hâlen derdest olan hukuki bir uyuşmazlık kapsamında, 22 Aralık 2011 tarihinde ihtiyati tedbir kararı tesis edildiği görülmektedir. Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığa konu olan dava dosyasını bütüncül bir yaklaşımla değerlendirdiğinde, aradan geçen yaklaşık on dört yıllık devasa süre zarfında söz konusu ihtiyati tedbirin hiçbir şekilde kaldırılmadığını ve kesintisiz olarak uygulanmaya devam ettiğini net bir biçimde tespit etmiştir. Bu denli uzun süren ve vatandaşın mülkü üzerindeki haklarını kısıtlayan bir geçici koruma tedbirinin, Anayasa Mahkemesinin daha önceki yerleşik emsal içtihatlarında şüpheye yer bırakmayacak şekilde belirlediği ölçülülük ve orantılılık kriterleri çerçevesinde yeniden ele alınması zaruri olmuştur.

Yüksek Mahkeme, yaklaşık on dört yıldır süregelen ihtiyati tedbir uygulamasının süresi itibarıyla artık hukuka uygun ve orantılı olmaktan tamamen çıktığını, mülkiyet hakkının özüne doğrudan dokunan ve hakkın fiili kullanımını belirsiz bir geleceğe kadar donduran bir mahiyet kazandığını vurgulamıştır. Geçici olması gereken bir tedbirin bu kadar uzun yıllar sürmesi, başvurucuların mülkiyet hakkından kaynaklanan her türlü tasarruf yetkilerini makul ve haklı olmayan bir şekilde engellemiş ve onlara şahsi olarak katlanılması beklenemeyecek düzeyde olağan dışı, ağır bir külfet yüklemiştir. Yerel yargısal makamların tedbir sürecinde göstermeleri beklenen ivedilik, dikkat ve özen yükümlülüğüne açıkça aykırı hareket edildiği anlaşılmıştır.

Başvurucuların tazminat talepleri yönünden yapılan incelemede ise Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkına yapılan müdahaleyi ölçüsüz ve hukuksuz kılan uzun süreli tedbirin yarattığı hak ihlalinin ve zararlı sonuçlarının ortadan kaldırılması için davanın yeniden görülmesinde hukuki bir yarar bulunmadığına kanaat getirmiştir. Zira ihlalin doğurduğu zararın giderilmesi için bu aşamadaki en etkin ve gerçekçi yolun tazminat ödenmesi olduğuna hükmedilmiştir. Başvurucular tarafından maddi zararın varlığına dair yeterli, inandırıcı ve somut delil sunulmadığından maddi tazminat talebinin reddine karar verilmiş; ancak ihlalin yarattığı üzüntü ve sıkıntı halini telafi edebilmek amacıyla manevi zararlar karşılığında net 100.000 TL manevi tazminatın ödenmesine hükmedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, uzun süren ihtiyati tedbir nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve başvurucunun manevi tazminat talebini kabul etmiştir.