Anayasa Mahkemesi Adem Arslan Kararı 2020/3995 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan tutuklu ve hükümlülerin dış dünyayla iletişim kurma haklarının, özellikle haberleşme hürriyetinin sınırlarını ve güvencelerini net bir şekilde ortaya koyması bakımından büyük bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, cezaevi idarelerinin mahpusların mektuplarını denetleme ve sakıncalı bularak tamamen alıkoyma yetkisinin mutlak ve sınırsız olmadığını, bu yetkinin ancak somut, ikna edici ve yeterli gerekçelerle kullanılabileceğini güçlü bir biçimde vurgulamıştır. İdarenin genel, basmakalıp ve soyut ifadelerle mektuplara el koymasının anayasal hakların açık bir ihlali anlamına geleceği kesin bir dille ifade edilmiştir. Mahpusların dış dünyayla olan yegane bağlarından birinin mektuplar olduğu düşünüldüğünde, bu iletişimin keyfi olarak kesilmesinin önlenmesi hukuk devleti ilkesinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Benzer davalar ve uygulamadaki emsal etkisi açısından bu karar, ceza infaz kurumlarının disiplin kurullarına ve bu kararları denetleyen infaz hâkimliklerine mektup denetimlerinde çok daha titiz bir inceleme yapma yükümlülüğü getirmektedir. Karar, mektubun tamamını alıkoymak yerine, yalnızca sakıncalı görülen kısımlarının çizilerek veya sansürlenerek muhatabına ulaştırılıp ulaştırılamayacağının mutlaka değerlendirilmesi gerektiğini emsalleştirmiştir. Bu yönüyle hüküm, idarenin hak sınırlamalarında "en son çare" yaklaşımına ve "ölçülülük" ilkelerine harfiyen uyması gerektiğini hatırlatmakta, yargı mercilerinin de idari işlemleri salt şekli bir onama makamı gibi değil, esastan ve gerekçeli bir şekilde incelemesi gerektiğine dair yerleşik içtihadı daha da pekiştirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Edirne F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda terör ve patlayıcı madde kullanma gibi suçlardan hükümlü olarak kalmaktadır. Uyuşmazlık, başvurucunun cezaevinden dışarıdaki bir gazeteciye göndermek amacıyla yazdığı mektubun kurum idaresi tarafından engellenmesiyle başlamıştır. Cezaevi idaresi, söz konusu mektubun içeriğinde terör örgütü mensuplarının taleplerinin yer aldığını, kamuoyunda panik yaratacak yalan bilgiler ile kamu kurum ve çalışanları hakkında asılsız ifadeler bulunduğunu iddia ederek mektubu "sakıncalı" bulmuş ve alıkoymuştur.

Başvurucu, yazdığı mektupta yalnızca kendi durumunu anlattığını ve hangi ifadelerin sakıncalı görüldüğünün idare kararında gerekçeli olarak belirtilmediğini, mektubuna haksız yere el konulduğunu ileri sürerek infaz hâkimliğine şikâyette bulunmuştur. İnfaz hâkimliği ve karara itiraz mercii olan ağır ceza mahkemesi, cezaevi idaresinin verdiği kararın usul ve yasaya, kurumun takdir yetkisine uygun olduğunu belirterek başvurucunun taleplerini reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, idarenin haksız uygulaması ve derece mahkemelerinin yetersiz incelemesi nedeniyle haberleşme hürriyetinin ihlal edildiğini öne sürerek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, ceza infaz kurumlarındaki mahpusların haberleşme haklarına yönelik uyuşmazlıkları çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.22'de düzenlenen haberleşme hürriyeti ve Anayasa m.13'te yer alan temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması rejimine dayanmaktadır. Temel hak ve özgürlüklere yönelik herhangi bir müdahalenin anayasaya uygun kabul edilebilmesi için mutlaka kanuni bir dayanağının bulunması, anayasada öngörülen meşru bir amaca hizmet etmesi ve demokratik toplum düzeninin gereklerine, ölçülülük ilkesine aykırı olmaması gerekmektedir.

Somut olayda, mahpusların mektuplarının denetlenmesi ve alıkonulması hususunun kanuni bir dayanağı mevcuttur ve bu uygulamanın kurum güvenliğinin, kamu düzeninin ve asayişin sağlanması gibi meşru hedefler barındırdığı tartışmasızdır. Ancak hukuki değerlendirmenin merkezini, yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninde zorunlu bir ihtiyacı karşılayıp karşılamadığı ve müdahalenin orantılı olup olmadığı oluşturmaktadır. Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, ifade ve haberleşme özgürlüğüne yapılan müdahalelerde idarenin gerekçelerinin ilgili, yeterli ve olgusal temellere dayalı olması zorunludur.

Hukuki kurallar çerçevesinde, mahpusların yazışmalarının denetlenmesi sürecinde mektubun muhatabına gönderilmemesi ve bütünüyle alıkonulması en ağır müdahale araçlarından biridir. Oysa idare, temel hakları en az kısıtlayacak yöntemi seçmekle yükümlüdür. Bu kapsamda, mektubun tamamını engellemek yerine, sadece kurum güvenliğini tehlikeye düşürdüğü iddia edilen sakıncalı ifadelerin çizilerek veya karartılarak mektubun geri kalan kısımlarının gönderilip gönderilemeyeceği gibi daha hafif ve ölçülü alternatiflerin araştırılması anayasal bir zorunluluktur. İnfaz hâkimliklerinin de bu hususu denetlerken, idarenin kararındaki gerekçelerin somut olgulara dayanıp dayanmadığını detaylıca incelemesi kurala bağlanmıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayın dosyasını ve yargılama süreçlerini incelediğinde, başvurucunun bir gazeteciye göndermek istediği mektubun ceza infaz kurumu disiplin kurulu tarafından bütünüyle alıkonulduğunu tespit etmiştir. Mektubun gönderilmesinin engellenmesi şeklindeki idari işlem, başvurucunun haberleşme hürriyetine yapılmış açık bir müdahaledir. İdare, mektupta yer alan ifadelerin kamuoyunda panik yaratacak asılsız iddialar taşıdığını ve terör örgütü taleplerini yansıttığını genel bir şekilde belirtmiş olsa da, hangi özel ifadelerin veya paragrafların bu kapsama girdiğine dair somut, içeriğe dönük ve yeterli bir gerekçe sunmamıştır.

Bunun da ötesinde, Anayasa Mahkemesi hem cezaevi disiplin kurulu hem de itirazları inceleyen derece mahkemeleri kararlarında ölçülülük ilkesi bakımından çok ciddi bir usul eksikliği saptamıştır. Mahkeme ve idare kararlarında, mektubun tamamının alıkonulmasının gerçekten zorunlu olup olmadığına dair en ufak bir değerlendirme yapılmamıştır. Mektubun sadece idarece sakıncalı olarak değerlendirilen belirli kısımlarının karartılması veya çizilmesi (sansürlenmesi) suretiyle, suç teşkil etmeyen geri kalan bölümlerinin alıcısına gönderilmesinin mümkün olup olmadığı hususu hiçbir aşamada tartışılmamış, en hafif müdahale aracı kuralı göz ardı edilmiştir. İdare ve yargı mercileri, alternatif tedbirleri değerlendirmeksizin doğrudan en ağır müdahale yöntemini seçmiş ve başvurucunun ilgili kişiyle iletişimini bütünüyle kesmiştir.

Mektubun içerik analizi yapılmadan ve daha hafif tedbirlerin neden yetersiz kalacağı açıklanmadan alınan bu kararlar, Anayasa'nın 22. maddesinde yer alan haberleşme hürriyetine yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninde gerekli ve ölçülü olmadığını kanıtlamaktadır. Anayasa Mahkemesi, bu eksikliklerin hak ihlali yarattığını ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için davanın ilgili mahkemede yeniden görülmesi gerektiğini hüküm altına almıştır. Yeniden yargılama yapılmasının yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından, başvurucunun manevi tazminat talebinin reddedilmesi uygun bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mektubun alıkonulması nedeniyle haberleşme hürriyetinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.