Anayasa Mahkemesi İsmail Acar ve Diğerleri Kararı 2020/32355 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan tutuklu ve hükümlülerin dış dünya ile kurdukları iletişimin idari sınırlar içinde nasıl denetleneceği ve bu yetkinin hukuki çerçevesi açısından temel bir rehber niteliği taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, mahpusların telefon ve kapalı görüşlerinin dinlenerek kaydedilmesi işlemlerinin yalnızca genel kanun hükümleri ve soyut güvenlik kaygılarıyla meşru kılınamayacağını, idareye tanınan bu yetkinin keyfiliğe ve yetki aşımına karşı yeterli güvenceler içeren açık, detaylı ve öngörülebilir kurallarla düzenlenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Özellikle elde edilen görüşme kayıtlarının muhafazası, imhası, kişisel verilerin gizliliğinin sağlanması ve üçüncü kişilerin bu kayıtlara erişimi gibi hayati konularda yasal boşlukların bulunması, temel haklara yapılan müdahalenin anayasal kanunilik şartını sağlamadığı anlamına gelmektedir.

Kararın benzer uyuşmazlıklardaki emsal etkisi, ceza infaz kurumu idarelerinin mahpusların iletişimini denetleme uygulamalarında yasal ve şeffaf bir zemine dayanmasını zorunlu kılmasıdır. Bundan sonraki süreçte mahkemeler ve infaz hakimlikleri, haberleşme hürriyeti ve özel hayata saygı haklarına yönelik müdahaleleri denetlerken idarenin takdir yetkisinin sınırlarını daha sıkı bir şekilde sorgulayacaktır. İdarelerin yalnızca genel asayiş ve örgütsel haberleşmenin engellenmesi gibi gerekçelere sığınarak belirsiz süre, yöntem ve kapsamda dinleme ve kayıt yapamayacağı, bu hususta mahpusların temel haklarını koruyacak spesifik yasal düzenlemelere mutlak şekilde ihtiyaç duyulduğu bu ihlal kararıyla birlikte içtihatlara kesin olarak yerleşmiş bulunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Farklı ceza infaz kurumlarında tutulan başvurucular, aileleri ve diğer yakınlarıyla gerçekleştirdikleri telefon görüşmelerinin ve kapalı görüşlerin cezaevi idaresi tarafından dinlenerek kayıt altına alınması uygulamasına karşı hukuki yollara başvurmuştur. Başvurucular, bu uygulamaların temel haklarını ihlal ettiğini ileri sürerek söz konusu uygulamanın tamamen kaldırılmasını ve geçmiş kayıtların idare tarafından silinmesini talep ederek infaz hakimliklerine şikayet dilekçeleri sunmuşlardır.

İnfaz hakimlikleri, ceza infaz kurumunun genel güvenliğinin sağlanması ve mahpuslar arası örgütsel haberleşmenin engellenmesi gibi güvenlik gerekçelerine dayanarak gerçekleştirilen uygulamaların usul ve kanuna uygun olduğuna kanaat getirmiş ve başvurucuların şikayetlerini reddetmiştir. Ağır ceza mahkemelerine yapılan itirazların da sonuçsuz kalıp reddedilmesi üzerine başvurucular, telefon ve kapalı görüşlerin dinlenerek kaydedilmesi işlemlerinin haberleşme hürriyeti ile özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını ağır biçimde ihlal ettiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan hukuki kuralların başında Anayasa'nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile 22. maddesinde güvence altına alınan haberleşme hürriyeti gelmektedir. Ceza infaz kurumlarında mahpusların haberleşme ve iletişim haklarının sınırlandırılmasına ilişkin temel kanuni dayanak ise 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ve bu kanuna dayanılarak çıkartılan alt mevzuat hükümleridir.

Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, mahpusların telefon görüşmelerinin veya kapalı görüşlerinin kurum idaresi tarafından dinlenmesi ve teknik araçlarla kaydedilmesi, anayasal haklara yönelik doğrudan bir müdahale oluşturmaktadır. Temel hak ve özgürlüklere yönelik bu tür bir müdahalenin demokratik bir toplumda meşru kabul edilebilmesi için öncelikle "kanunilik" şartını katı bir biçimde sağlaması gerekmektedir. Mahpusların telefon görüşmeleri, özel hayata dair son derece mahrem bilgileri ve sıkı korunması gereken kişisel verileri içerebileceğinden, bu görüşmelerin dinlenmesine olanak tanıyan kanunların keyfiliğe karşı yeterli güvenceleri barındırması anayasal bir zorunluluktur.

Yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, dinleme ve kaydetme işleminin sınırları, kapsamı, süresi, elde edilen kayıtlara üçüncü kişilerin erişim şartları, içerikteki verilerin ne şekilde kullanılacağı, nasıl imha edileceği ve verilerin gizliliğinin ne şekilde sağlanacağı hususlarının muhatapları yetki aşımına karşı koruyacak açık ve detaylı kurallarla düzenlenmesi gerekmektedir. İdarenin takdir yetkisinin sınırlarını net bir biçimde çizen böylesi bir yasal çerçevenin mevzuatta bulunmaması halinde, haberleşme hürriyetine ve özel hayata saygı hakkına yapılan müdahalenin kanuni dayanağından tamamen yoksun olduğu kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, öncelikle başvurucuların telefon görüşmelerinin dinlenmesi ve kaydedilmesi uygulamasına yönelik şikayetlerini incelemiş ve bu yöndeki müdahalenin anayasal anlamda kanuni dayanağını detaylıca değerlendirmiştir. İnceleme neticesinde, görüşme kayıtlarının muhafazasını ve kullanımını içeren tedbirlerin kapsamını, uygulanış biçimini ve idarenin takdir yetkisinin kesin sınırlarını düzenleyen kuralların mevzuatta yeterince detaylı ve açık olmadığı tespit edilmiştir. Mahpusları idarenin keyfiliğine ve yetki aşımına karşı koruyacak düzeyde temel güvencelerin bulunmaması nedeniyle, telefon görüşmelerinin dinlenerek kaydedilmesi şeklindeki sistematik müdahalenin kanuni dayanağının bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Kapalı görüşlerin dinlenmesi ve kaydedilmesi iddiaları yönünden yapılan incelemede ise başvuru iki ayrı düzlemde ele alınmıştır. Başvurucu İsmail Acar açısından, kapalı görüşmelerdeki konuşmaların teknik araçlarla dinlenmesinin ve kaydedilmesinin hukuki şartlarının yasal düzeyde düzenlenmediği tespiti yapılarak haberleşme hürriyeti ile özel hayata saygı hakkının bu yönden de ihlal edildiği kabul edilmiştir.

Öte yandan, diğer başvurucu Mehmet Gök'ün kapalı görüşlerinin dinlendiği yönündeki iddiası incelendiğinde, ilgili ceza infaz kurumu müdürlüğünün gönderdiği resmî yazıda böyle bir uygulamanın o kurumda fiilen bulunmadığının açıkça ifade edildiği görülmüştür. Başvurucunun bu yöndeki ciddi iddiasının yalnızca bir infaz koruma memurundan duyduğunu beyan ettiği sözlü bir bilgiye dayanması sebebiyle, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile haberleşme hürriyetine yönelik açık ve görünür bir ihlalin olmadığı değerlendirilmiş ve bu başvuru talebi açıkça dayanaktan yoksun bulunarak reddedilmiştir. İhlal tespit edilen konularda mahkemelerce yeniden yargılama yapılması gerektiği ve eski hale getirme kuralları çerçevesinde başvuruculara değişen oranlarda manevi tazminat ödenmesine hükmedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, telefon görüşmelerinin dinlenmesi ve kaydedilmesi nedeniyle tüm başvurucular, kapalı görüşlerin teknik araçla kaydedilmesi nedeniyle ise İsmail Acar yönünden ihlal ve yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiş ve başvuruları kabul etmiştir.