Anayasa Mahkemesi Cevdet Halim Kararı 2022/41248 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların haber ve fikirlere ulaşma özgürlüğünün sınırları bağlamında son derece kritik bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, cezaevine dışarıdan gönderilen kitapların mahpusa verilmemesi işlemini doğrudan ifade özgürlüğüne bir müdahale olarak nitelendirmiştir. Karar, idarenin yayınlara erişimi engellerken yalnızca içeriğin belirli bir inanca aykırı veya eleştirel olduğu şeklindeki soyut değerlendirmelerle yetinemeyeceğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Engelleme işleminin hukuka uygun sayılabilmesi için söz konusu yayının kurumun güvenliğini, düzenini veya disiplinini ne şekilde somut bir tehlikeye attığının idari ve yargısal kararlarda açıklıkla delillendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Emsal niteliği taşıyan bu içtihat, infaz hâkimlikleri ve cezaevi eğitim kurulları için bağlayıcı bir yol haritası çizmektedir. Benzer uyuşmazlıklarda, mahkemelerin idarenin soyut tehlike iddialarını yeterli bulmayarak demokratik toplum düzeninin gerekleri ışığında sıkı bir orantılılık denetimi yapmaları zorunlu kılınmıştır. Özellikle belirli inançlara yönelik eleştirel ya da alışılmışın dışındaki fikirleri içeren yayınların, sırf bu içeriklerinden dolayı cezaevi düzenini bozacağı varsayımının reddedilmesi, ifade özgürlüğünün cezaevi duvarları ardında da etkin bir şekilde korunmasını sağlayacaktır. Bu yönüyle karar, infaz hukukunda temel hakların sınırlandırılması rejimine ilişkin katı ve şekilci uygulamaların önüne geçecek güçlü bir etkiye sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Bandırma 1 No.lu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucuya, ailesi tarafından kargo yoluyla dinler tarihi ve İslamiyet üzerine araştırma niteliğinde dört adet kitap gönderilmiştir. Cezaevi Eğitim Kurulu, söz konusu kitapların İslam dinine ve peygamberine yönelik yanlış, aşağılayıcı ve yanıltıcı bilgiler içerdiğini, bu durumun cezaevindeki inanan kesimi olumsuz etkileyerek kin ve düşmanlığa tahrik edebileceğini öne sürerek kitapların başvurucuya verilmemesine karar vermiştir. Başvurucu, kitapların teorik araştırma eserleri olduğunu ve içindeki fikirlere katılmamanın yasaklama gerekçesi yapılamayacağını belirterek kararı infaz hâkimliğine ve ağır ceza mahkemesine taşımıştır. Yargı mercilerince şikâyet ve itirazlarının reddedilmesi üzerine başvurucu, gönderilen kitaplara erişiminin engellenmesi nedeniyle ifade özgürlüğünün ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Anayasa'nın 26. maddesinde koruma altına alınan ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirmiştir. İfade özgürlüğü, kişinin haber ve bilgilere, başkalarının fikirlerine serbestçe ulaşabilmesini ve bu düşünceleri edinebilmesini kapsar. Bu bağlamda ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların, dışarıdan gelen süreli veya süresiz yayınlara erişim hakkı, haber ve fikir alma hürriyetinin vazgeçilmez bir parçasıdır.

Uyuşmazlığın çözümünde dayanılan yasal dayanak 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 62 hükmüdür. Bu maddenin üçüncü fıkrasına göre; kurum disiplinini, düzenini veya güvenliğini bozan ya da tehlikeye düşüren, hükümlülerin iyileştirilmesi amacına ulaşmayı zorlaştıran yahut müstehcen haber, yazı, fotoğraf ve yorumları kapsayan hiçbir yayın hükümlüye verilemez.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, temel hak ve özgürlüklere yönelik bir müdahalenin anayasal sınırlar içinde kalabilmesi için kanunilik, meşru amaç ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk şartlarını kümülatif olarak taşıması zorunludur. Mahkeme, cezaevi idarelerinin yayınları denetleme yetkisi bulunduğunu kabul etmekle birlikte, bu yetkinin keyfî kullanılamayacağına dikkat çekmektedir. Halil Bayık kararı kriterlerine atıf yapılarak, bir yayının engellenebilmesi için söz konusu eserin cezaevi güvenliğini veya disiplinini ne şekilde somut bir tehlikeye soktuğunun detaylı bir analizi yapılmalı, şiddeti övüp övmediği veya nefret söylemi içerip içermediği dikkatlice incelenmelidir. Kamu makamlarından ve derece mahkemelerinden beklenen, soyut hassasiyetlerden ziyade, yayının kurumun iç güvenliği üzerindeki etkilerini orantılılık ilkesi çerçevesinde ikna edici bir biçimde ortaya koymalarıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuya kargo ile gönderilen kitapların verilmemesinin haber veya fikir alma özgürlüğüne açık bir müdahale oluşturduğunu tespit etmiştir. Yapılan incelemede, Ceza İnfaz Kurumu Eğitim Kurulunun kararında yalnızca kitapların İslam dinine yönelik eleştirel, yanıltıcı ve yanlış bilgiler içerdiğinden bahsedildiği görülmüştür. Kurul, bu durumun inanan kesimi olumsuz etkileyebileceğini ileri sürerek yasaklama yoluna gitmiş, herhangi bir ek kanuni dayanak göstermemiştir.

Bununla birlikte, idari makamların ve akabinde itirazları inceleyen derece mahkemelerinin, söz konusu kitaplarda yer alan dini eleştiri niteliğindeki ifadelerin 5275 sayılı Kanun m. 62 uyarınca ceza infaz kurumunun disiplinini, düzenini veya güvenliğini somut olarak nasıl bozduğuna veya ne tür bir tehlikeye düşürdüğüne dair hiçbir açıklama yapmadığı ve bir illiyet bağı kurmadığı tespit edilmiştir. Mahkemelerin, idarenin soyut varsayımlara dayalı tespitlerini aynen kabul ederek, kitapların başvurucuya verilmemesi işleminin demokratik bir toplumda zorunlu bir ihtiyacı karşılayıp karşılamadığını tartışmadığı anlaşılmıştır.

Anayasa Mahkemesi, bir dine yönelik yanlış veya aşağılayıcı olduğu iddia edilen bilgilerin bulunmasının, tek başına cezaevi düzeninin ve güvenliğinin tehlikeye girdiği anlamına gelmeyeceğini vurgulamıştır. İlgili ve yeterli bir gerekçe sunulmadan, kitapların içeriği ile kurum güvenliği arasında doğrudan bir bağ kurulmadan alınan kısıtlama kararları, ifade özgürlüğünün özüne ölçüsüz bir müdahale teşkil etmektedir. Derece mahkemelerinin yasaklamayı haklı kılan somut olguları gösterememesi sebebiyle müdahalenin kanunilik ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk şartlarını taşımadığı sonucuna ulaşılmıştır. Başvurucu cezaevinden tahliye olduğu için yeniden yargılamada hukuki yarar görülmemiş, manevi tazminat ile yetinilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine ve başvurucuya 10.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.