Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahpusların ifade özgürlüğü anayasal güvence altındadır.
• Disiplin cezalarında kurum düzeninin bozulduğu kanıtlanmalıdır.
• Kişisel notların bulundurulması ifade özgürlüğü kapsamındadır.
• İfade hürriyetine müdahaleler somut gerekçelere dayanmalıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların kişisel notları ve yazıları nedeniyle disiplin cezasına çarptırılabilmesi için aranan temel hukuki kriterleri belirginleştirmesi açısından büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, mahpusların sahip olduğu kişisel eşyaların veya tuttukları notların sırf içerikleri sebebiyle otomatik olarak cezalandırılamayacağını, bu eylemin kurumun güvenliğini, disiplinini veya düzenli yaşamını fiilen bozup bozmadığının somut olarak kanıtlanması gerektiğini açıkça teyit etmektedir. İdarenin salt tutanaklara dayanarak, somut bir tehlike veya düzen ihlali göstermeden verdiği disiplin cezaları, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmamakta ve ifade özgürlüğünün ihlali anlamına gelmektedir.

Benzer davalar ve ceza infaz kurumu uygulamaları açısından bu kararın oldukça güçlü bir emsal etkisi bulunmaktadır. İnfaz hâkimlikleri ve cezaevi disiplin kurulları, bundan böyle mahpusların kişisel eşyaları ve yazıları üzerinden verecekleri disiplin cezalarında, yasal mevzuatta aranan "kurum düzenini ve güvenliğini bozma" unsurunu somut olgularla tartışmak zorundadır. Temel hak ve hürriyetlerin cezaevi kapısında sona ermediği ilkesinden hareketle, soyut, genel geçer ve şablon gerekçelerle verilen ağır yaptırımların hukuka aykırı olacağı bu kararla netleşmiştir. Böylece mahpusların ifade özgürlüğü ile cezaevi güvenliği arasındaki hassas denge, hak ve özgürlükler lehine daha koruyucu bir standarda kavuşmuş olmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, terör örgütüne üye olma suçundan hükümlü olarak Elazığ 2 No.lu Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda kalmaktadır. Olay, ceza infaz kurumunda yapılan genel bir arama sırasında başvurucunun koğuşunda kendisine ait bir not defterinin bulunmasıyla başlamıştır. Cezaevi idaresi, defterin içeriğinde terör örgütünü övücü, örgüt üyelerini eğitici ve teşvik edici ibareler yer aldığını belirterek tutanak tutmuştur. Bu tutanak doğrultusunda başvurucuya suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yapmak gerekçesiyle "on bir gün hücreye koyma" disiplin cezası verilmiştir.

Başvurucu, defteri tamamen kişisel olarak tuttuğunu, kimseyle paylaşmadığını, içeriğinin suç oluşturmadığını ve salt bireysel notları nedeniyle cezalandırılmasının hukuka aykırı olduğunu ileri sürerek karara itiraz etmiştir. İnfaz Hâkimliği ve Ağır Ceza Mahkemesinin şikâyet ve itirazlarını reddetmesi üzerine, haksız yere disiplin cezası aldığını, savunma hakkının kısıtlandığını ve ifade özgürlüğünün engellendiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü kurallarına dayanmaktadır. İfade özgürlüğü, herkesin düşünce ve kanaatlerini serbestçe açıklayabilmesini, anlatabilmesini ve yayabilmesini kapsar. Hükümlü ve tutuklular da anayasal hakların ortak alanı kapsamında kalan bu temel hakka sahiptir. Ancak ceza infaz kurumunun güvenliğinin ve düzeninin korunması, suçun önlenmesi ve disiplinin sağlanması amacıyla bu hakka bazı sınırlamalar getirilebilmektedir.

Müdahalenin temel hukuki dayanağı olan 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.44 hükmü, suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yapmak veya yaptırmak eylemini hücre cezası ile yaptırıma bağlamaktadır. Bununla birlikte, aynı kanunun genel hüküm niteliğindeki 5275 sayılı Kanun m.37 düzenlemesi disiplin cezalarının uygulanması hususunda son derece kritiktir. Bu maddeye göre, kanun kapsamındaki bir disiplin suçunun oluşabilmesi için sadece özel hükümdeki şartların gerçekleşmesi yetmez; eylemin mutlaka kurumda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, güvenliğin veya disiplinin sağlanmasını bozacak şekilde kusurlu olarak gerçekleştirilmesi şarttır.

Yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, mahpusların sahip olduğu haklara yapılan müdahalelerin "demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun" olması, yani zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve orantılı olması gerekmektedir. Yalnızca şeklî bir kural ihlali, eylemin niteliği ve kurum düzenine olan fiili etkisi somutlaştırılmadan doğrudan cezalandırılamaz. Yargı mercileri, hürriyeti bağlayıcı cezanın infazı sürecinde uygulanan kısıtlamaların meşru amacını ve gerekliliğini ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koymakla yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu hakkında tesis edilen hücre cezası işlemini ve buna ilişkin mahkeme kararlarını detaylı bir şekilde incelemiştir. İlk olarak, başvurucunun odasında bulunan defterin tamamen bireysel kullanım amacıyla tutulduğu ve içeriğinin başka hiçbir mahpusla veya kimseyle paylaşılmadığı yönündeki esaslı savunmasının, cezaevi idaresi ve yargı mercilerince hiçbir şekilde değerlendirilmediği tespit edilmiştir. Ceza infaz kurumu disiplin kurulu, sadece defterdeki bazı sözlerin suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yapma kapsamında kaldığını soyut bir şekilde belirtmiş; ancak bu dokümanların kurum güvenliği, düzeni ve disiplini üzerinde nasıl bir somut tehdit oluşturduğunu veya düzenli yaşamı nasıl bozduğunu açıklamamıştır.

Yüksek Mahkeme, 5275 sayılı Kanun m.37 gereğince bir eyleme disiplin cezası verilebilmesi için sırf yasadaki tipik fiilin kağıt üzerinde gerçekleşmiş görünmesinin yetmeyeceğini, söz konusu eylemin ceza infaz kurumunun işleyişine ve disiplinine olumsuz bir etkisinin fiilen ortaya konulması gerektiğini vurgulamıştır. Olayda, başvurucunun söz konusu notları bulundurmasının, diğer mahpuslar üzerinde bir etki yarattığına, kurum disiplinini açıkça ihlal ettiğine veya örgüt propagandası faaliyetine dönüştüğüne dair hiçbir somut olgu bulunmamaktadır.

İnfaz Hâkimliği ve Ağır Ceza Mahkemesinin kararlarında da idarenin bu eksikliğinin giderilmediği, salt tutanak içeriklerine atıf yapılarak ve eylemin mahiyeti somutlaştırılmadan itirazların reddedildiği görülmüştür. Yargı mercileri, uygulanan ağır yaptırımın zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığına dair ilgili ve yeterli bir gerekçe sunamamıştır. Bu bağlamda, başvurucuya salt kimseyle paylaşmadığı kişisel notları nedeniyle on bir gün hücreye koyma gibi son derece ağır bir disiplin cezası verilmesinin demokratik bir toplumda gerekli ve ölçülü olmadığı kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve yeniden yargılama yapılması ile manevi tazminat ödenmesi yönünden başvuruyu kabul etmiştir.