Anayasa Mahkemesi Hasan Tok Kararı 2021/22139 B.

Bu karar hukuken, masumiyet karinesi ve adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının idari yargılamalarda ne derece sıkı bir koruma kalkanı sunduğunu net bir biçimde göstermektedir. Bir kişinin hakkında açılmış ve henüz kesinleşmemiş bir ceza davası veya verilmiş bir mahkûmiyet kararı bulunması, idari işlemlerin yargısal denetiminde idare mahkemeleri için tek başına ve tartışmasız bir ret gerekçesi olamaz. Anayasa Mahkemesi, idare mahkemelerinin sadece verilmiş bir ceza kararına atıf yapmakla yetinemeyeceğini, ceza dosyasına konu olay ve olguları kendi yargılama süreci içinde bağımsız olarak irdelemesi ve ulaştığı sonucu gerekçelendirmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, idari yargı mercilerine ciddi bir metodoloji yükümlülüğü getirmektedir. Terör örgütleriyle iltisak veya irtibat gibi son derece hassas iddialara dayalı idari işlemlerin denetiminde, mahkemelerin ByLock gibi dijital delilleri veya ceza mahkemelerinin henüz kesinleşmemiş kararlarını doğrudan kopyalamak yerine, bu verilerin dava konusu idari işlemle olan somut ve mantıksal bağını göstermesi şarttır. Karar, idari yargı pratiğinde sıklıkla karşılaşılan ceza davasının varlığına sığınarak idari davanın reddedilmesi eğilimine karşı net bir duruş sergileyerek, mahkemelerin gerekçe oluşturma kapasitesini artırıcı güçlü bir emsal teşkil etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, arabuluculuk sınavında başarılı olmasının ardından arabuluculuk siciline kaydolmak amacıyla Adalet Bakanlığına başvuruda bulunmuştur. Ancak Bakanlık, başvurucu hakkında Ankara Cumhuriyet Başsavcılığınca silahlı terör örgütüne üye olma suçundan yürütülen bir soruşturma bulunduğu gerekçesiyle "terör örgütleriyle iltisaklı veya irtibatlı olmamak" şartını taşımadığına kanaat getirmiş ve başvuruyu reddetmiştir.

Bunun üzerine başvurucu, terör örgütü ile irtibatını doğuracak herhangi bir davranışı bulunmadığını, aranan şartın olağanüstü hâl kanun hükmünde kararnamesi ile sonradan mevzuata eklendiğini ve masumiyet karinesinin ihlal edildiğini belirterek idare mahkemesinde iptal davası açmıştır. İdare mahkemesi ise başvurucunun ByLock kaydının bulunduğunu ve bir ceza mahkemesince hapis cezasına çarptırıldığını belirterek davayı reddetmiştir. Başvurucu, iddialarının yargı makamları tarafından dikkate alınmadığı ve kararın gerekçesiz olduğu şikayetiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkına dayanmıştır. Bunun yanında Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 141 uyarınca, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılması zorunlu tutulmuştur.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, mahkemelerin davanın sonucunu etkileyebilecek nitelikteki esasa dair iddia ve savunmalara makul ve yeterli bir gerekçeyle yanıt vermesi şarttır. Uyuşmazlığın maddi ve hukuki sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere yer verilmesi ya da iddiaların tamamen cevapsız bırakılması gerekçeli karar hakkını ihlal eder.

Kanun yolu incelemesi yapan mercilerin, ilk derece mahkemesinin kararını aynı gerekçeyle veya atıf yaparak onaması kural olarak yeterli görülebilirse de ilk derece mahkemesince karşılanmayan esaslı itirazların kanun yolu makamlarınca da yanıtsız bırakılması hukuka aykırılık oluşturmaktadır.

İdare mahkemelerinin önüne gelen uyuşmazlıklarda, davacı hakkında verilmiş ancak henüz kesinleşmemiş bir ceza mahkûmiyeti bulunması durumunda, mahkemeler sadece bu cezaya atıf yapmakla yetinemez. Ceza yargılamasına konu olay ve olguların idare mahkemesi tarafından bağımsız bir şekilde irdelenmesi, dosyaya getirtilen delillerin değerlendirilmesi ve dava konusu idari işlemle (örneğin 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m. 20 kapsamında arabuluculuk siciline kayıt şartlarıyla) olan nedensellik bağının gerekçeli kararda açıkça gösterilmesi, adil yargılanma hakkının güvencelerinin zorunlu bir sonucudur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun arabuluculuk siciline kaydolmak amacıyla yaptığı başvurunun reddine karşı açtığı davada idare mahkemesinin ve bölge idare mahkemesinin sunduğu gerekçeleri incelemiştir. İdare mahkemesinin davayı reddederken dayandığı temel hususlardan biri, başvurucunun silahlı terör örgütüne üye olma suçundan 8 yıl 1 ay 15 gün hapis cezasıyla cezalandırılmış olmasıdır. Ancak Anayasa Mahkemesi, bu yargılamanın henüz istinaf aşamasında derdest olduğunu, dolayısıyla başvurucu hakkında kesinleşmiş bir hapis cezasından söz edilemeyeceğini tespit etmiştir.

İdare mahkemesi, kararında yalnızca kesinleşmemiş hapis cezasının bilgisini aktarmakla yetinmiş, ceza yargılamasına konu olay ve olguları kendi yargılama safahatında irdelememiştir. Ceza davası dosyasının getirtilip içerikteki bulguların değerlendirilmemesi ve idari karara ulaşılma nedeninin yeterli bir gerekçe ile ortaya konulmaması, hukuki dayanaktan yoksundur. Ayrıca, idare mahkemesi başvurucunun ByLock uygulamasında kaydı olduğu bilgisini paylaşmış ancak bu kaydın nasıl tespit edildiğini, kullanım sıklığını ve en önemlisi bu kullanımın arabuluculuk siciline kayıt şartlarıyla olan somut bağını tartışmamıştır.

Bölge İdare Mahkemesi ise, ilk derece mahkemesinin yeterli gerekçe içermeyen kararına sadece atıf yapmakla yetinmiş ve başvurucunun istinaf aşamasındaki esaslı itirazlarını karşılayacak herhangi bir ek değerlendirmede bulunmamıştır. Tarafların uyuşmazlığın esasına ilişkin önemli iddialarının derece mahkemelerince bu şekilde cevapsız bırakılması, gerekçeli karar hakkının temel işlevini yerine getirmesini engellemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılmak üzere dosyayı ilgili mahkemeye göndermiştir.