Anayasa Mahkemesi Umut Erkan Kararı 2019/10274 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında artan mahpus sayısının ve kapasite aşımının, tutuklu ve hükümlülerin temel anayasal hakları üzerindeki olumsuz etkisini somutlaştırması bakımından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, kişinin yasal olarak özgürlüğünden mahrum bırakılmasının doğasında var olan kaçınılmaz sıkıntı ve elemin ötesinde, mahpuslara insan onuruyla kesinlikle bağdaşmayan fazladan bir eziyet çektirilmemesi gerektiğinin altını çizmektedir. Özellikle çok kişilik koğuşlarda mahpus başına düşen kişisel yaşam alanının 3 metrekarenin altına inmesi, doğrudan kötü muamele yasağının ihlaline yönelik oldukça güçlü bir karine olarak kabul edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu önemli karar infaz hukuku uygulamaları ve idarenin cezaevi kapasite yönetimi açısından net bir standart çizmektedir. Karar, idarenin "öngörülemeyen mahpus artışı" veya "fiziki imkansızlık" gibi olağan savunmalarının, mutlak bir hak olan kötü muamele yasağının ihlalini meşrulaştıramayacağını açıkça göstermektedir. Uygulamada, ceza infaz kurumlarındaki fiziki yetersizlikler nedeniyle koğuş mevcudunun belirlenen asgari standartların üzerine çıkarılması ve bu durumun uzun süre devam etmesi durumunda, devletin ilgili mahpuslara ciddi miktarlarda manevi tazminat ödemekle yükümlü olacağı bir kez daha netleşmiştir. Bu husus, infaz idaresini mahpusların barınma koşullarını iyileştirmeye ve asgari yaşam alanı standartlarına tam uyum sağlamaya zorlayacak çok güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Düzce T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu olarak bulunan bir mahpusun, cezaevi idaresine ve infaz hâkimliğine karşı başlattığı hukuki süreçten kaynaklanmaktadır. Başvurucu, 2016 yılında tutuklanarak cezaevine yerleştirilmiş ve uzun bir süre kapasitesinin çok üzerinde mahpus barındıran koğuşlarda kalmak zorunda bırakılmıştır. Yirmi dört ile otuz kişi arasında değişen kalabalık koğuşlarda, beton zemin üzerinde yattığını, hareket edecek veya ibadet edecek yeterli alan bulamadığını belirten başvurucu, koğuş mevcudunun azaltılması için idareye başvurmuştur. İdare ve infaz hâkimlikleri, ülke genelindeki mahpus sayısındaki artışı ve fiziki imkansızlıkları gerekçe göstererek bu talepleri reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, insan onuruyla bağdaşmayan tutulma koşulları nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiğini belirterek maddi ve manevi tazminat talebiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 17 hükmüne dayanmıştır. Bu madde, herkesin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip olduğunu, kimseye işkence ve eziyet yapılamayacağını ve kimsenin insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamayacağını güvence altına almaktadır. Kötü muamele yasağı mutlak bir hak olup, Anayasa m. 15 gereğince savaş veya olağanüstü hâllerde dahi hiçbir şekilde askıya alınamaz.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, ceza infaz kurumlarındaki tutulma koşulları insan onuruna yakışır bir seviyede olmalıdır. Tutuklu ve hükümlüler, özgürlükten mahrum bırakılmanın doğal sonucu olan kaçınılmaz elem seviyesinden daha fazla sıkıntı ve eziyet çekecekleri bir duruma sokulamaz. Bu kapsamda, çok kişilik koğuşlarda mahpus başına düşen yüzey alanının asgari 3 metrekare olması gerektiği temel bir kural olarak benimsenmiştir. Bu alanın hesabına banyo, tuvalet ve havalandırma bahçesi dâhil edilmezken, mobilyaların kapladığı alanlar dâhil edilmektedir.

Kişisel alanın 3 metrekarenin altına düşmesi hâlinde kötü muamele yasağının ihlal edildiğine dair güçlü bir karine oluşur. Bu karinenin çürütülebilmesi için şu üç unsurun birlikte bulunması zorunludur: Alan daralmasının kısa süreli ve ara sıra olması, bu eksikliğin koğuş dışı yeterli dolaşım özgürlüğü ve etkinliklerle desteklenmesi, tutulma koşullarını ağırlaştırıcı başka bir olumsuz unsurun bulunmaması. Kişisel alanın 3 ila 4 metrekare arasında olduğu durumlarda ise havalandırma, doğal ışık, hijyen ve sıhhi imkânlar gibi tutulma koşullarının diğer yönleri ihlal değerlendirmesinde belirleyici olmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun Düzce T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda kaldığı döneme ilişkin tutulma koşullarını kişisel alan büyüklüğü bakımından iki farklı dönem hâlinde detaylı olarak incelemiştir. İlk olarak, başvurucunun 9 Ağustos 2016 ile 23 Eylül 2016 tarihleri arasında kaldığı koğuşta 3,91 metrekare kişisel alana sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu dönemde başvurucunun gün ışığından, temiz havadan ve havalandırma bahçesinden yeterince yararlandığı, hijyen ve sıhhi tesislerle ilgili bir sorunun bulunmadığı belirlenmiştir. Bu sebeple 3 ile 4 metrekare arasında kişisel alanın bulunduğu bu sınırlı dönem açısından tutulma koşullarının kötü muamele eşiğine ulaşmadığı kanaatine varılmıştır.

İkinci ve asıl sorunlu dönem ise başvurucunun yaklaşık dört buçuk yıl boyunca kesintisiz olarak 2,08 ile 2,60 metrekare arasında değişen, yani asgari 3 metrekarelik standardın çok altındaki kişisel alanlarda barındırıldığı süreçtir. Mahkeme, dört buçuk yıl gibi uzun bir süre boyunca devam eden bu alan eksikliğinin kısa süreli, küçük çaplı ve ara sıra gerçekleşen bir durum olarak nitelendirilemeyeceğini vurgulamıştır. Kişisel alanın 3 metrekarenin altına inmesiyle oluşan güçlü ihlal karinesinin ortadan kalkması için aranan ilk şart olan "kısa sürelilik" unsurunun dahi somut olayda sağlanamadığı anlaşılmıştır. Bu nedenle, koğuş dışı etkinlikler veya diğer cezaevi şartlarının olumlu olup olmadığına bakılmaksızın, doğrudan aşırı kalabalıklaşma ve alan darlığı sebebiyle insan onuruyla bağdaşmayan bir tutulma koşulunun oluştuğu kesin olarak tespit edilmiştir. İdarenin mahpus sayısındaki beklenmedik artış savunması ise ihlali ortadan kaldırmak için yeterli görülmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun 3 metrekareden daha az kişisel alana sahip olduğu dönem yönünden kötü muamele yasağının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir / başvuruyu kabul etmiştir.