Anayasa Mahkemesi Semire Nergiz Kararı 2019/36963 B.

Bu karar, tutuklu şüphelilerin veya müdafilerinin soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanması olarak bilinen gizlilik kararı uygulamasının sınırlarını son derece net bir biçimde çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, kişi hürriyetinden yoksun bırakılan bir şüphelinin tutukluluğa itiraz imkânının kâğıt üzerinde kalmaması ve fiilen etkili olabilmesi için aleyhindeki temel delillere erişiminin mutlaka sağlanması gerektiğini vurgulamıştır. Soruşturmanın amacını tehlikeye düşürme ihtimali somut delillerle gerekçelendirilmeden, sadece kanun metnindeki genel ve soyut ifadelerle dosyaya erişimin kısıtlanması, Anayasa'nın 19. maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmiştir.

Karar, ceza adaleti sistemimizde ve uygulamada sıklıkla karşılaşılan kısıtlama kararlarına karşı oldukça önemli bir emsal teşkil etmektedir. Soruşturma makamlarının kısıtlama kararı talep ederken, sulh ceza hâkimliklerinin ise bu talebi kabul ederken salt kanuni ibareleri tekrarlamaktan kaçınmaları, kısıtlamanın o dosya özelinde neden kesinlikle gerekli olduğunu somut olgularla ortaya koymaları gerektiği yerleşik bir içtihat hâline getirilmiştir. Aksi takdirde, kişi hürriyetinden yoksun bırakılan bireyin tutuklama gerekçelerine karşı etkili ve doyurucu bir itiraz sunamaması, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini derinden zedeleyecektir. Bu yönüyle karar, mahkemelerin kısıtlama kararı verirken daha titiz, dikkatli ve somut gerekçeler üretmeleri gerektiğine dair güçlü ve yol gösterici bir hukuki uyarı niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Semire Nergiz, 2019 yılında yapılan yerel seçimlerde Nusaybin Belediye Başkanı olarak seçilmiş, ardından hakkında silahlı terör örgütü hiyerarşik yapılanmasında yer aldığı iddiasıyla savcılık tarafından cezai soruşturma başlatılmıştır. Başvurucu, yürütülen soruşturma kapsamında kolluk kuvvetlerince gözaltına alınmış, akabinde sulh ceza hâkimliği tarafından tutuklanmış ve İçişleri Bakanlığı kararıyla görevinden uzaklaştırılmıştır.

Tutukluluk süreci devam ederken, Cumhuriyet Başsavcılığının talebi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği gerekçesiyle başvurucunun soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanmasına, diğer bir ifadeyle dosyaya gizlilik getirilmesine karar verilmiştir. Başvurucu, bu kısıtlılık kararı nedeniyle hakkındaki suçlamaların dayanağı olan temel delilleri inceleyemediğini, avukatının belge örneği alamadığını ve sonuç olarak tutukluluk kararına karşı etkili bir şekilde itiraz edemediğini belirterek yargı yollarına başvurmuştur. İtirazlarının mahkemelerce soyut gerekçelerle reddedilmesi üzerine, evindeki aramanın hukuka aykırı olduğu, gözaltı ve tutuklama tedbirlerinin haksızlığı ile soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması gibi nedenlerle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak hak ihlallerinin tespitini ve uğradığı zararların tazminini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı değerlendirirken, Anayasa'nın 19. maddesinde yer alan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının sekizinci fıkrasını temel inceleme alanı olarak belirlemiştir. Bu fıkra uyarınca hürriyeti kısıtlanan her birey, makul sürede durumu hakkında adli bir karar verilmesini ve kanuna aykırılık tespit edilmesi hâlinde derhâl serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Bu incelemede adil yargılanma hakkının tüm usule ilişkin güvenceleri tam manasıyla sağlanamasa da, tutmanın koşullarına uygun somut güvencelerin yargısal nitelikli bir kararla mutlaka verilmesi anayasal bir şarttır.

Uygulamaya yön veren temel ceza usul kurallarından olan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 uyarınca, müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi kararıyla kısıtlanabilmektedir. Ancak anayasal içtihatlara göre, tutuklu bir kişiye karşı yöneltilen ağır suçlamaların unsurlarına karşı itiraz etmesi için gerçek ve etkili bir fırsat sunulması zorunludur. Bu durum, şüpheli veya müdafiin soruşturma dosyasındaki tutuklamaya dayanak teşkil eden temel belgelere mutlaka erişebilmesini gerektirmektedir.

Şüphesiz ki dosyaya erişim kısıtlaması, üçüncü kişilerin temel haklarını korumak, soruşturmanın selametini sağlamak veya delillerin değiştirilip karartılmasını engellemek gibi meşru kamu menfaati amaçlarıyla getirilebilir. Fakat bu kısıtlama öngörülen amaçlar ışığında kesinlikle zorunlu ve orantılı olmalıdır. Eğer böyle bir kısıtlama kararı veriliyorsa, savunmaya getirilen bu ağır zorluğun yargılama aşamasında telafi edilmesi, ceza muhakemesinin temelini oluşturan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine riayet edilmesi şarttır. Tutuklamanın hukukiliğini tartışmak için gerekli olan somut ve temel delillerin tutuklu kişi tarafından incelenebilmesi adil bir sürecin olmazsa olmazıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucu, hakkında yürütülen ceza soruşturması kapsamında terör örgütü üyeliği iddiasıyla tutuklanmış, ardından Cumhuriyet Başsavcılığının talebi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından müdafiin dosya içeriğini inceleme ve belgelerden örnek alma yetkisinin kısıtlanmasına karar verilmiştir. Anayasa Mahkemesi, dosyayı incelerken söz konusu kısıtlama kararının ve bu yöndeki savcılık talebinin sadece kanuni ibarelerin soyut bir tekrarından ibaret olduğunu tespit etmiştir.

Kararda yer alan tespitlere göre, soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin nasıl gerçekleşeceğine dair mahkemece hiçbir somutlaştırma yapılmamıştır. Başvurucunun yahut avukatının belgelere erişiminin soruşturmanın selametine tam olarak nasıl zarar vereceği hususu karanlıkta bırakılmıştır. Geçerli ve somut bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından yoksun bırakılan başvurucu, özgürlüğünden mahrum bırakılmasını ve tutuklanmasını haklı göstermek için iddia makamınca ileri sürülen delillere karşı tatmin edici şekilde itiraz etme imkânı bulamamıştır. Tutukluluğa itiraz mekanizmasının bu şekilde fiilen etkisiz kılınması, kişinin hürriyetinden yoksun bırakılmasına karşı hukuki yollara başvurma hakkını telafisi imkansız şekilde zedelemiştir.

Öte yandan, Anayasa Mahkemesi başvurucunun öne sürdüğü konut dokunulmazlığının ihlali iddiasını açıkça dayanaktan yoksun bulmuştur. Bununla birlikte, gözaltının ve tutuklamanın hukuki olmaması, suç isnadıyla ilgili bilgilendirilme yapılmaması ve tutukluluk incelemesinin hâkim önüne çıkarılmaksızın dosya üzerinden yapılmasına yönelik diğer iddialar ise, olağan başvuru yolları ve özellikle 5271 sayılı Kanun m.141 kapsamında öngörülen tazminat davası yolu tüketilmeden doğrudan bireysel başvuruya taşındığı gerekçesiyle kabul edilemez bulunmuş ve esastan incelenememiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin somut gerekçeler olmaksızın kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.