Anayasa Mahkemesi Azize Acar Kararı 2022/29458 B.

Bu karar, haksız yakalama ve gözaltı tedbirleri nedeniyle açılan tazminat davalarında derece mahkemelerinin kararlarını nasıl gerekçelendirmesi gerektiği açısından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, ilk derece mahkemesi ile istinaf mahkemesi arasındaki gerekçe farklılıklarının ve tarafların ileri sürdüğü esasa etkili iddiaların cevapsız bırakılmasının adil yargılanma hakkını doğrudan zedelediğini açıkça ortaya koymuştur. Özellikle istinaf mercilerinin, ilk derece mahkemesinin dayandığı temel olguları ve karara bağladığı uyuşmazlık noktalarını göz ardı ederek şablon gerekçelerle hüküm kurmasının hukuka aykırı olduğu vurgulanmıştır.

Benzer uyuşmazlıklar ve uygulamadaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar koruma tedbirleri nedeniyle açılan tazminat davalarında mahkemelere yol gösterici bir kılavuz niteliğindedir. Ceza muhakemesi sürecinde birden fazla suç isnadı ve farklı kararların bir arada bulunması gibi karmaşık durumlarda, tazminat talebinin hangi karara dayandığının mahkemelerce net bir şekilde tespit edilmesi gerekmektedir. İstinaf incelemesini yapan mahkemelerin, ilk derece mahkemesinin dayandığı hukuki olguları tartışmadan salt kendi değerlendirmeleriyle farklı bir sonuca ulaşmaları halinde, bu durumu tatminkar bir biçimde gerekçelendirmek zorunda oldukları belirtilerek, vatandaşların hak arama hürriyetlerinin şekli bir incelemeye kurban edilemeyeceği güvence altına alınmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Azize Acar, sokakta bulunan yanmış bir kadın cesediyle ilgili yürütülen soruşturma kapsamında 14 Şubat 2018 tarihinde kolluk kuvvetlerince gözaltına alınmıştır. Başvurucu hakkında, şüpheli ölüme ve örgüte yardım etmeye ilişkin suçlardan ek kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilirken, telefonundaki müzikler gerekçe gösterilerek terör örgütü propagandası yapma suçundan kamu davası açılmıştır. Başvurucu, açılan bu ceza davası sonucunda beraat etmiştir. Beraat kararının kesinleşmesinin ardından başvurucu, haksız yere yakalandığı ve gözaltında tutulduğu gerekçesiyle maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. İlk derece mahkemesi, tazminat davasının beraat kararına değil, takipsizlik kararına dayandığını belirterek kısmi tazminata hükmetmiştir. İstinaf mahkemesi ise davacının beraat ettiği suçtan dolayı gözaltına alınmadığını, cinayet şüphesiyle gözaltına alındığını belirterek tazminat davasını tamamen reddetmiştir. Temel uyuşmazlık, istinaf mahkemesinin bu ret kararını verirken başvurucunun esasa etkili iddialarını cevapsız bırakmasından kaynaklanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan kural, Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkıdır. Adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri gerekçeli karar hakkıdır. Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasında "Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır." denilerek bu durum açıkça güvence altına alınmıştır. Mahkemelerin, yargılamada ileri sürülen her türlü iddia ve savunmaya karar gerekçesinde ayrıntılı yanıt vermesi zorunlu olmamakla birlikte, davanın sonucuna etkili, yani davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki iddia ve savunmalara makul bir gerekçe ile yanıt vermesi yasal bir gerekliliktir.

Bununla birlikte, haksız koruma tedbirlerine yönelik tazminat davalarının yasal dayanağı 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 hükmüdür. Bu madde uyarınca, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişiler, maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten talep etme hakkına sahiptir.

Kanun yolu incelemesi yapan istinaf veya temyiz mercileri, ilk derece mahkemesiyle aynı sonuca ulaştıklarında aynı gerekçeye atıf yapabilirler. Ancak, ilk derece mahkemesince karşılanmayan veya kanun yolu aşamasında davanın sonucunu değiştirecek ölçüde ileri sürülen esaslı iddiaların, üst mahkemeler tarafından da yanıtsız bırakılması, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir. İlgili yargı makamları, uyuşmazlığın esası yönünden önem taşıyan meselelere ilişkin ilgili ve yeterli bir gerekçe ortaya koymak zorundadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda derece mahkemelerinin kararları arasındaki çelişkileri ve gerekçelendirme eksikliklerini detaylı olarak incelemiştir. İlk derece mahkemesi olan ağır ceza mahkemesi, başvurucunun tazminat talebine konu yakalama ve gözaltı işlemlerinin, beraatle sonuçlanan terör örgütü propagandası yapma suçundan değil, ek kovuşturmaya yer olmadığına dair kararla sonuçlanan eylemlerden kaynaklandığını tespit etmiştir. Mahkeme, bu tespitten hareketle tazminat davasının süresinde açıldığını değerlendirerek kısmen kabul kararı vermiştir.

Buna karşılık istinaf mahkemesi, ilk derece mahkemesinin dayandığı bu temel argümanı ve ek kovuşturmaya yer olmadığına dair kararı hiçbir şekilde tartışmamıştır. İstinaf mahkemesi, başvurucunun terör propagandası suçundan gözaltına alınmadığını belirterek davanın reddi gerektiğine hükmetmiş, ancak ilk derece mahkemesinin davanın konusunu takipsizlik kararı olarak belirlemesine yönelik hiçbir açıklamada bulunmamıştır. Anayasa Mahkemesi, istinaf mercinin bu yaklaşımının, ilk derece mahkemesinin özenle kurduğu gerekçeyi göz ardı etmek anlamına geldiğini saptamıştır.

İstinaf mahkemesinin, takipsizlik kararının tazminat davasının konusu olup olamayacağı, davanın bu açıdan süresinde açılıp açılmadığı ve hukuki nitelendirme değişikliğinin ıslah kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği gibi davanın sonucuna doğrudan etki edecek kritik iddiaları cevapsız bıraktığı anlaşılmıştır. Soyut ve genel nitelikteki ifadelerle istinaf talebinin reddedilmesi, davanın esasını oluşturan hukuki tartışmaların kanun yolu aşamasında sürdürülmesini engellemiştir. Bu durum, başvurucunun iddialarının tam ve doğru bir şekilde incelendiğini bilme hakkını elinden almıştır. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerince kararın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddiaların karşılanmaması nedeniyle adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.