Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kişisel verilerin keyfi toplanması özel hayata müdahaledir.
• Devlet ajanlarının tehditleri psikolojik bütünlüğü ihlal eder.
• İstihbaratın şantaj yöntemleri hukukun üstünlüğüyle bağdaşmaz.
• Özel hayata müdahale daima kanunla öngörülmüş olmalıdır.
• Kamu görevlilerinin suç iddiaları etkili şekilde soruşturulmalıdır.

Bu karar, devletin istihbarat veya güvenlik görevlileri tarafından bireylerin gayriresmi yollarla işbirliğine zorlanmasının ve ağır şekilde tehdit edilmesinin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesi kapsamında korunan özel hayata saygı hakkına doğrudan ve ağır bir müdahale oluşturduğunu hukuken tescil etmektedir. Mahkeme, sadece fiziksel müdahalelerin değil, kamu gücünü elinde bulunduran ajanların kişilerin psikolojik bütünlüğüne yönelik tehdit ve şantajlarının da özel hayata müdahale teşkil ettiğini açıkça ortaya koymuştur. Ayrıca, kişinin rızası dışında keyfi şekilde veri toplanması ve bu verilerin bireyleri kontrol altında tutmak için bir şantaj unsuru olarak kullanılması hukukun üstünlüğü ilkesiyle kesinlikle bağdaşmaz bulunmuştur.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi açısından bu hüküm, istihbarat faaliyetlerinin ve ulusal güvenlik stratejilerinin sınırlarının anayasal ve yasal güvencelere sıkı sıkıya tabi olması gerektiğini vurgulaması bakımından çok kritiktir. Benzer davalar için oldukça güçlü bir emsal teşkil eden bu karar, güvenlik bürokrasisinin yetki aşımı yaparak muhalif siyasetçileri, sivil toplum aktivistlerini veya sıradan vatandaşları gayriresmi işbirliğine zorlaması durumunda, devletin hem negatif hem de pozitif yükümlülüklerini ciddi biçimde ihlal etmiş sayılacağını göstermektedir. Dolayısıyla, yetkili makamların bu tür ciddi ve delillendirilmiş iddialar karşısında derhal ve tarafsız bir ceza soruşturması yürütmesi zorunluluğu, devletin keyfiliğinin önlenmesi ve hukukun üstünlüğünün tesisi için uluslararası bir güvence olarak bir kez daha teyit edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Hrayr Manukyan, Ermenistan devletine karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvuruda bulunmuştur. Olay, 2014 yılında başvurucunun muhalif bir siyasi partinin yönetim kuruluna seçilmesinin ardından, Ermenistan Ulusal Güvenlik Servisi ajanı olan bir kamu görevlisinin kendisiyle kafede buluşup onu kurumla işbirliği yapmaya zorlamasıyla başlamıştır. Başvurucu bu teklifi reddedince, ajan tarafından kendisi, ailesi ve partisi hakkında her şeyi bildikleri, aleyhine bilgiler sızdırabilecekleri, seyahat özgürlüğünü kısıtlayabilecekleri ve ülkedeki geleceğinin kararacağı yönünde ağır şekilde tehdit edilmiştir. Görüşmeyi gizlice kaydeden ve daha sonra basında yayınlayan başvurucu, bu olayların ardından ülkeyi terk etmek zorunda kalmıştır. Başvurucu, tehditler ve kişisel verilerinin hukuka aykırı şekilde toplanması nedeniyle suç duyurusunda bulunmuş ancak savcılık makamı soruşturma başlatmayı reddetmiştir. İç hukuk yollarının tükenmesi üzerine başvurucu, özel hayatına hukuka aykırı şekilde müdahale edildiği, kendisine şantaj yapıldığı ve iddialarının etkili bir biçimde soruşturulmadığı gerekçesiyle tazminat talebiyle dava açmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 (Özel ve aile hayatına saygı hakkı) çerçevesinde inceleme yapmıştır. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, özel hayat kavramı geniş bir anlama sahip olup, bireyin fiziksel ve psikolojik bütünlüğü ile kişisel özerkliğini güvence altına almaktadır. Kamu makamları tarafından bireyler hakkında kişisel verilerin toplanması ve saklanması, başlı başına özel hayata saygı hakkına bir müdahale oluşturur.

Bir müdahalenin Sözleşme'ye uygun olabilmesi için kanunla öngörülmüş olması, meşru bir amaç taşıması ve demokratik bir toplumda gerekli olması şarttır. Mahkeme, kamu gücü kullanan ajanların bireyleri işbirliğine zorlarken sarf ettikleri ciddi tehditlerin, somut eylemlere dönüşmese dahi, kişilerin psikolojik bütünlüğünü zedeleyebileceğini kabul etmektedir. Güvenlik birimi mensuplarının bu tür eylemleri, taşıdıkları otorite ve güç nedeniyle çok daha ağır bir etki doğurur.

Ayrıca mahkeme, idari makamların eylemlerini incelerken ulusal hukukun öngördüğü usullere dikkat çeker. Ermenistan Ceza Muhakemesi Kanunu ve Kişisel Veriler Kanunu kapsamında, devlet kurumlarının veri işlemesi ancak kanunla belirlenen durumlarda mümkündür ve istihbarat kurumlarıyla işbirliği sadece gönüllülük esasına dayanabilir. Bu yasal çerçevenin dışına çıkılarak cebir ve tehdit yöntemlerinin kullanılması hukukun üstünlüğü ilkesiyle temelden çelişir. Devletin pozitif yükümlülükleri ise, kamu görevlileri tarafından gerçekleştirilen ve ceza hukuku anlamında suç teşkil edebilecek yetki aşımı veya tehdit gibi ağır iddiaların ciddiyetle ele alınmasını ve bağımsız makamlarca derhal etkili bir soruşturma yürütülmesini zorunlu kılmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Mahkeme, somut olayda başvurucu ile Ulusal Güvenlik Servisi ajanı arasında geçen ve ses kaydıyla sabit olan görüşmeyi incelediğinde, devletin güvenlik güçlerinin başvurucu hakkında kapsamlı kişisel veriler topladığını ve sakladığını tespit etmiştir. Hükümetin bu verilerin toplanmadığına veya sonradan imha edildiğine dair tatmin edici bir karşı argüman sunamaması, idarenin açıkça yetki aşımı yaptığını ve özel hayata müdahalenin varlığını doğrulamıştır.

Ajanın, başvurucuyu resmi olmayan bir işbirliğine zorlarken başvurduğu şantaj ve tehdit yöntemleri, başvurucunun psikolojik bütünlüğüne yapılmış ağır bir saldırı olarak değerlendirilmiştir. Bu tehditlerin, devletin güvenlik aygıtının yetkisi ve gücü arkasına alınarak yapılması, olayın vehametini daha da artırmıştır. Ajanın bu eylemlerinden sonra üst düzey bir bürokratik göreve atanması, söz konusu tehditlerin devletin kurumları tarafından desteklenen ya da en azından zımnen onaylanan bir politikanın parçası olduğu izlenimini pekiştirmiş ve başvurucu üzerindeki baskı unsurunu ağırlaştırmıştır.

Hukukilik açısından yapılan değerlendirmede, iç hukuka göre istihbarat faaliyetlerinde kişilerin katılımının yalnızca gönüllülük esasına dayanması gerektiği vurgulanmıştır. Ajanın, başvurucuyu baskı ve tehdit yoluyla işbirliğine zorlaması iç hukukla tamamen bağdaşmaz bulunmuştur. Buna ek olarak, söz konusu müdahalenin meşru bir ulusal güvenlik amacı taşıdığı da hükümet tarafından kanıtlanamamıştır. Soruşturma boyutu ele alındığında ise, başvurucunun kamu görevlisinin tehdit ve yasa dışı veri toplama eylemlerine yönelik ciddi, somut ve ses kaydı gibi güçlü bir delille desteklenen suç duyurusunda bulunmasına rağmen, ulusal makamların ve savcılığın harekete geçmeyip etkili bir soruşturma yürütmekten kaçındığı saptanmıştır. Güvenlik güçlerinin suç teşkil eden eylemlerinin yüzeysel gerekçelerle kapatılması, pozitif yükümlülüklerin ihlali olarak görülmüştür.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Ermenistan makamlarının başvurucunun özel hayatına haksız bir biçimde müdahale ettiği ve iddiaları etkili bir şekilde soruşturmadığı gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesinin ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.