Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenlemeyle tahsil imkânının kaldırılması hak ihlalidir.
• Mülkiyet hakkı, etkili başvuru hakkıyla doğrudan bağlantılıdır.
• Hukuki mekanizmaların işlevsiz bırakılması mülkiyet hakkını zedeler.
• İhlalin giderimi için yeniden yargılama yapılması zorunludur.

Bu karar, vatandaşların meşru alacaklarını tahsil etmek amacıyla yargı yoluna başvurdukları bir süreçte, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle bu tahsil imkânının ortadan kaldırılmasının hukuka aykırı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, devletin çıkardığı yasalarla bireylerin devam eden davalarını ve yasal yollardan hak arama olanaklarını işlevsiz hâle getirmesini, temel hak ve özgürlüklerin ağır bir ihlali olarak değerlendirmiştir. Özellikle alacağın tahsili amacıyla başlatılan hukuki süreçlerin yasama müdahalesiyle sonuçsuz bırakılması, sadece mülkiyet hakkının değil, onunla koparılamaz bir şekilde bağlantılı olan etkili başvuru hakkının da zedelenmesi anlamına gelmektedir.

Karar, benzer nitelikteki uyuşmazlıklarda mahkemeler ve yasa koyucu için kritik bir emsal teşkil etmektedir. Anayasa Mahkemesi, daha önceki Turgay Kılıç kararına doğrudan atıf yaparak bu konudaki içtihadının artık yerleşik olduğunu ve devlet organlarının bu tür kanuni müdahalelerden kaçınması gerektiğini kesin bir dille vurgulamıştır. Kararın uygulamadaki önemi, devam eden davalara sonradan kanunla müdahale edilerek vatandaşın hak arama yollarının fiilen kapatılmasının anayasal düzende hiçbir şekilde korunmayacağını teyit etmesidir. Şirketlere yatırılan paraların iadesi için açılan davalarda tahsilatı engelleyen yasal düzenlemeler nedeniyle mağdur olan binlerce vatandaş açısından bu karar, hakların iadesi ve yeniden yargılama yolunun açılması için son derece güçlü bir hukuki zemin sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Zeki Uğuz, geçmişte bir şirkete yatırdığı paranın iadesini sağlamak amacıyla ilgili şirkete karşı alacak davası açarak yasal yollara başvurmuştur. Ancak söz konusu davanın yargılama süreci devam ederken ve alacağın tahsili aşamasına yaklaşılmışken, yasa koyucu tarafından yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Çıkarılan bu yeni kanun, başvurucunun şirketteki alacağını tahsil etmesini fiilen olanaksız hâle getirmiş ve hukuki başvuru mekanizmalarını işlevsiz kılmıştır. Bunun üzerine başvurucu, yasal yollara zamanında başvurmasına rağmen sonradan çıkarılan kanun nedeniyle alacağını tahsil edemediğini, mahkeme sürecinin boşa çıktığını ve hak arama yollarının fiilen kapatıldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, mülkiyet hakkının ve bu hakla bağlantılı olan etkili başvuru hakkının ihlal edildiğinin tespit edilmesini ve doğan zararlarının manevi tazminat yoluyla giderilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Anayasa'nın mülkiyet hakkını ve hak arama hürriyetini güvence altına alan maddelerine dayanmıştır. Uyuşmazlığın temel kuralı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkıdır. Bu hak, bireylerin sadece mevcut mallarını değil, yasal yollarla elde ettikleri ve haklı bir beklentiye dayanan alacak haklarını da anayasal güvence altına almaktadır. Bununla doğrudan bağlantılı olarak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.40 uyarınca, anayasal hakları ihlal edilen herkesin yetkili makamlara geciktirilmeden başvurma hakkı, yani etkili başvuru hakkı bulunmaktadır.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihat prensiplerine göre, bireylerin meşru alacaklarını tahsil etmek için uygun ve usulüne uygun hukuki yollara başvurmalarına rağmen, bu süreçte devletin yasama organı vasıtasıyla çıkardığı geriye dönük etkili veya doğrudan devam eden davalara müdahale eden kanuni düzenlemelerle hukuki mekanizmaların işletilmesini engellemesi, açıkça Anayasa'ya aykırılık teşkil eder. Bu tür kanuni müdahaleler, yargı yolunu şeklen açık tutsa bile pratik hayatta ve fiilen anlamsız hâle getirdiğinden mülkiyet hakkıyla sıkı sıkıya bağlı olan etkili başvuru hakkını zedeler. Mahkeme bu genel kuralı somutlaştırırken, daha önce vermiş olduğu ve bu tür uyuşmazlıklarda temel emsal kabul edilen Turgay Kılıç kararına açıkça atıf yapmış ve bu kararda uygulanan anayasal ilkelerin mevcut uyuşmazlık için de birebir geçerli olduğunu kabul etmiştir. Hukuk devletinin gereği olan hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik ilkeleri, devam eden yargılamalarda yasa koyucunun uyuşmazlığın sonucunu taraflardan biri aleyhine, bilhassa alacaklıların tahsil imkânını tamamen ortadan kaldıracak şekilde değiştirmesine kesin bir engel oluşturmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, Zeki Uğuz'un bireysel başvurusu kapsamında yaptığı detaylı incelemede, somut olayın maddi ve hukuki koşulları ile daha önce emsal niteliğindeki Turgay Kılıç kararındaki koşulların birebir örtüştüğünü tespit etmiştir. Mahkeme, başvurucunun ilgili şirkete yatırdığı parasını geri alabilmek ve oluşan mağduriyetini giderebilmek için ulusal hukuk sisteminin öngördüğü hukuki yollara zamanında ve usulüne uygun bir biçimde başvurduğunu açıkça gözlemlemiştir.

Ancak bu yargılama süreci devam ederken yasama organı tarafından yürürlüğe konulan yeni bir kanuni düzenlemenin, başvurucunun alacağını tahsil etmesi için kullanabileceği hukuki yolları fiilen imkânsız kıldığı ve mevcut hukuki mekanizmaları işletebilme imkânından kendisini tamamen mahrum bıraktığı saptanmıştır. Mahkeme, bireyler için hak arama yollarının sadece kâğıt üzerinde ve şeklen açık olmasının yeterli olmadığını, aynı zamanda pratik bir etkiye ve makul bir başarı şansına sahip olması gerektiğini önemle vurgulamıştır. Yasama organı tarafından yargılama aşamasında yapılan söz konusu müdahalenin, başvurucunun mülkiyet hakkının korunmasına yönelik anayasal güvenceleri ve etkili başvuru mekanizmasını bütünüyle ortadan kaldırdığı değerlendirilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun uğradığı ağır mağduriyetin giderilmesi, ihlalin ve hukuka aykırılığın tüm sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla kararın bir örneğinin dosyanın ilgili derece mahkemesine gönderilmesine ve yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir. Yeniden yargılama kurumunun, mülkiyet ve etkili başvuru haklarının ihlallerinde en uygun ve etkili giderim yolu olduğunu belirten Mahkeme, ihlalin ancak bu yöntemle telafi edilebileceğini ifade etmiştir. Bu maddi ve hukuki tespitler ışığında, ihlalin sonuçlarının giderilmesi için yeterli tatminin yeniden yargılama mekanizması ile sağlanacağı anlaşıldığından, başvurucunun ayrıca talep ettiği manevi tazminat isteklerinin reddedilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.