Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Yıldırım Erzengin | 2022/49086 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenleme alacak tahsilini imkânsız kılamaz.
• Alacağın tahsil edilememesi mülkiyet hakkına müdahaledir.
• Etkili başvuru hakkı mülkiyetle bağlantılı korunmalıdır.
• Yargılama sırasındaki yasa değişikliği hak aramasını engelleyemez.

Bu karar, vatandaşların şirketlere yatırdıkları paraların iadesi amacıyla açtıkları davalar devam ederken yürürlüğe giren yasal düzenlemelerle alacağın tahsil imkânının ortadan kaldırılmasının hukuki sonuçlarını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, alacağın tahsili için kanunun öngördüğü uygun hukuki yollara başvurulmasına rağmen, sonradan yapılan kanuni düzenlemeler nedeniyle bu mekanizmaların işlevsiz hale getirilmesini temel anayasal hakların ağır bir ihlali olarak değerlendirmiştir. Söz konusu karar, mülkiyet hakkı ile bu hakkın korunmasını fiilen sağlayan etkili başvuru hakkı arasındaki kopmaz bağı vurgulaması bakımından Türk hukuk sisteminde büyük önem taşımaktadır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece güçlü ve belirleyici olacaktır. Özellikle makro düzeydeki yasal düzenlemelerin, hâlihazırda devam eden uyuşmazlıklara ve vatandaşların talep edilebilir alacak haklarına, derdest davaları etkileyecek şekilde müdahale etmesi kesin hatlarla sınırlandırılmıştır. Uygulamada, alacak davalarında kanun koyucunun yaptığı yasa değişikliklerinin, vatandaşın hakkını fiilen elde etme imkânını tamamen ortadan kaldıramayacağı prensibi pekiştirilmiştir. İstikrarlı bir içtihat oluşturulması, hukuki öngörülebilirlik ve hukuki güvenlik ilkelerine de ciddi bir katkı sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, bir şirkete yatırmış olduğu paranın kendisine iade edilmesini sağlamak amacıyla dava açmıştır. Ancak bu dava yargı mercileri önünde devam ederken ve alacağın tahsili için hukuki yollar işletilirken, yasa koyucu tarafından yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Yapılan bu yeni yasal düzenleme sonucunda, başvurucunun dava konusu ettiği alacağını tahsil etme imkânı fiilen ve hukuken ortadan kalkmıştır. Başvurucu, parasını geri alabilmek için mahkemeye başvurmasına rağmen, yargılama esnasında çıkarılan yasa sebebiyle hakkına kavuşamamış ve yasal mekanizmaları kullanma fırsatından mahrum bırakılmıştır. Bu durum üzerine başvurucu, alacağını tahsil edememesi nedeniyle mülkiyet hakkının ve hakkını aramasını sağlayan etkili başvuru hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı çözerken özellikle mülkiyet hakkı ve etkili başvuru hakkına ilişkin temel anayasal kurallara ve yerleşik içtihatlara dayanmıştır. Uyuşmazlığın temel hukuki dayanağı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 hükmünde düzenlenen mülkiyet hakkı ile bu hakla doğrudan bağlantılı olan Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 hükmünde güvence altına alınan etkili başvuru hakkıdır.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihat prensiplerine göre, kişilerin meşru alacak beklentileri ve hakları mülkiyet hakkı kapsamında korunmaktadır. Bir hakkın ihlal edildiği iddiasıyla açılan davalarda, kişilerin haklarına kavuşmalarını sağlayacak etkili hukuki mekanizmaların hem teorikte hem de pratikte işlevsel olması zorunludur. Yargılama sürecinde yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerin, kişilerin alacaklarını tahsil etme imkânını derdest davalara etki edecek şekilde ortadan kaldırması, mülkiyet hakkı temelinde hak arama hürriyetini zedeler.

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlıkta daha önce benzer olaylar için belirlediği anayasal ilkelere dayanmıştır. Bu çerçevede; alacağın tahsili için uygun hukuki yollara başvurulmasına rağmen, yargılama sırasında sonradan yapılan yasal bir düzenleme ile kişinin hukuki mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılması, etkili başvuru hakkının ihlalini oluşturur. Devlet, mülkiyet hakkını koruma ve ihlalleri giderme konusundaki pozitif yükümlülüklerini, etkili ve sonuç alıcı yargısal yollar sunarak yerine getirmelidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun şirkete yatırdığı paranın iadesi için yasal yollara başvurduğunu ve hakkını aramak için davasını açtığını tespit etmiştir. Ancak mahkeme süreci devam ederken yapılan kanuni düzenleme ile başvurucunun alacağını tahsil etme imkânının ortadan kaldırıldığı açıkça görülmüştür. Yüksek Mahkeme, olguları incelerken daha önce benzer nitelikteki uyuşmazlıklar için verdiği temel kararlardaki ilkeleri aynen uygulamış ve olaylar arasında paralellik kurmuştur.

Başvurucunun alacağını elde etmek için uygun hukuki mekanizmaları işlettiği dosyadan anlaşılmaktadır. Buna karşın, yasa koyucu tarafından yargılama aşamasında getirilen yeni düzenleme, başvurucunun davasını fiilen anlamsız hale getirmiş ve alacağına kavuşmasını engellemiştir. Mahkeme, bu durumun başvurucuyu hukuki koruma mekanizmalarından tamamen mahrum bıraktığını saptamıştır. Anayasa Mahkemesine göre, olay ve olgular bakımından önceden belirlenen anayasal ilkelerden ve ulaşılan ihlal sonucundan ayrılmayı gerektirecek herhangi bir farklı veya istisnai durum söz konusu değildir. Başvurucunun yasal hak arama yollarını kullanmasına rağmen sonradan yapılan yasa değişikliği ile mağdur edilmesi kabul edilemez bulunmuştur.

Tespit edilen ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için davanın yeniden görülmesinde hukuki yarar bulunduğu belirtilmiştir. Bu kapsamda, dava dosyasının ilk derece mahkemesinden temin edilerek yeniden yargılama işlemlerinin başlatılması ve ihlal kararında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar verilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde başvuruyu kabul etmiştir.