Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kanuni düzenleme ile mahkemeye erişim engellenemez.
• Hukuki yolların işlevsiz bırakılması anayasal bir ihlaldir.
• Alacak hakkı mülkiyet hakkı kapsamında korunur.
• Etkili başvuru hakkı mülkiyetle bağlantılı değerlendirilir.

Bu karar, devam eden bir yargılama sırasında yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme ile kişilerin alacaklarını tahsil etme imkânının ortadan kaldırılmasının Anayasa'ya aykırı olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun şirket hesabına yatırdığı paranın iadesi için başlattığı hukuki sürecin, sonradan çıkarılan yasalarla işlevsiz bırakılmasını mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlali olarak nitelendirmiştir. Hukuk devletinde kişilerin hak arama yollarına başvurduktan sonra yasal değişikliklerle bu haklarından mahrum bırakılmaları, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleriyle bağdaşmaz.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece büyüktür. Özellikle şirketlere yatırılan paraların iadesi talebiyle açılan davalarda, yargılama esnasında yapılan yasal değişikliklerin geriye yürütülerek vatandaşların hak arama hürriyetinin kısıtlanamayacağı tescil edilmiştir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihadını sürdürmesi, alt derece mahkemeleri için bağlayıcı bir yol haritası sunmaktadır. Uygulamada, alacak davalarında yasal değişikliklerin taraf menfaatlerini zedeleyecek şekilde uygulanmasının önüne geçilmiş ve mülkiyet hakkının usule ilişkin güvenceleri tahkim edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Sedat Özcan, bir şirkete yatırdığı paranın iadesini sağlamak amacıyla ilgili şirkete karşı alacak davası açmıştır. Başvurucunun yargılama süreci devam ederken, uyuşmazlığın çözümüne doğrudan etki edecek nitelikte yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe girmiştir.

Yapılan bu yasal değişiklik sonucunda, başvurucunun alacağını tahsil etmesi ve yürüttüğü hukuki mekanizmaları işletmesi hukuken imkânsız hâle gelmiştir. Başvurucu, alacağını tahsil etmek için uygun ve yasal hukuki yollara başvurmasına rağmen, kendi kusuru olmaksızın sonradan çıkarılan kanun sebebiyle davasının sonuçsuz bırakıldığını belirtmiştir. Bu durum üzerine başvurucu, alacağının tahsil imkânının elinden alınması nedeniyle mülkiyet hakkının ve hakkını arama imkânının elinden alınması sebebiyle etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35'te düzenlenen mülkiyet hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40'ta yer alan etkili başvuru hakkı çerçevesinde bir değerlendirme yapmıştır.

Mülkiyet hakkı, kişilere sahip oldukları malvarlığı değerleri üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunma yetkisi verirken, aynı zamanda meşru ve yasal bir alacak hakkının tahsilini de güvence altına alır. Kişilerin mülkiyet haklarına yapılan müdahalelere karşı usule ilişkin güvencelerle donatılmış, etkili bir hukuki koruma mekanizmasına sahip olmaları anayasal bir zorunluluktur.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, kişilerin meşru alacaklarını tahsil etmek amacıyla mahkemelere başvurduğu durumlarda, yargılama devam ederken çıkarılan ve davanın esasına etki ederek hakkın elde edilmesini fiilen veya hukuken imkânsız hâle getiren kanuni düzenlemeler, mahkemeye erişim ve etkili başvuru haklarını zedeler. Hukuk devletinde yasama tasarruflarının, derdest davalarda kişilerin hukuki yolları işletme imkânını ellerinden alacak şekilde geriye yürütülmesi hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmaz. Anayasa Mahkemesi, bu kuralı benzer nitelikteki emsal kararlarında da belirterek, alacağın tahsili için hukuki yolları işleten bir kişinin, yargılama sırasındaki yasal değişiklikler yüzünden hakkına kavuşamaması durumunda mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının açıkça ihlal edileceğini temel bir kural olarak ortaya koymuştur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucu Sedat Özcan'ın durumunu incelerken, olay ve olguların daha önce karara bağlanan emsal nitelikteki Turgay Kılıç başvurusuyla birebir benzerlik taşıdığını tespit etmiştir. Somut olayda başvurucu, şirkete yatırdığı paranın iadesi için hukuki mekanizmaları zamanında ve usulüne uygun olarak harekete geçirmiş, alacağını tahsil etmek amacıyla mahkemeye başvurmuştur.

Ancak yargılama süreci devam ederken yasama organı tarafından yürürlüğe konulan kanuni düzenleme, başvurucunun devam eden davasını doğrudan etkilemiş ve alacağın tahsilini imkânsız bir noktaya sürüklemiştir. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun alacağını elde etmek için en uygun hukuki yollara başvurmasına rağmen, tamamen kendi iradesi ve kusuru dışında gelişen yasal değişiklikler nedeniyle bu hukuki yolları fiilen ve hukuken işletme imkânından mahrum bırakıldığını vurgulamıştır.

Yapılan değerlendirmede, Anayasa Mahkemesinin yerleşik emsal kararlarında belirlenen anayasal ilkelerden ayrılmayı gerektiren somut ve haklı bir durumun bulunmadığı ifade edilmiştir. Yargılama sırasında yapılan kanun değişikliklerinin, bireylerin hak arama imkânlarını işlevsiz hâle getirmesi mülkiyet hakkına yönelik korumayı ortadan kaldırmaktadır. Bu bağlamda, başvurucunun mağduriyetinin giderilmesi ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması adına, davanın görüldüğü Konya 1. Asliye Ticaret Mahkemesinde yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunduğu belirtilmiştir. Yeniden yargılama kararının ihlali gidermek için yeterli olacağı değerlendirildiğinden ayrıca maddi ve manevi tazminat talepleri reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.