Anayasa Mahkemesi Ramazan Aktaş Kararı 2021/30953 B.

Bu karar, idari yargılamada kanun yolları aşamasında bozma kararına uyulmasıyla ortaya çıkan "usuli kazanılmış hak" ilkesinin ihlal edilmesinin, Anayasa'da güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve özellikle gerekçeli karar hakkı üzerindeki etkilerini açıkça ortaya koymaktadır. Mahkemelerin ve temyiz mercilerinin, önceki kararlarından ve yerleşik içtihatlarından dönmelerini gerektiren istisnai ve haklı nedenleri somut, ikna edici bir biçimde gerekçelendirmemesi durumunda yargılamanın hakkaniyetinin bozulduğu kabul edilmiştir. Temyiz merciinin ilk bozma kararıyla ortaya çıkan hukuki duruma ve bu karara uyulmasıyla oluşan usuli müktesep hakka, makul bir gerekçe göstermeksizin aykırı yeni bir bozma kararı vermesi yargısal denetimin sınırlarını aşan bir durum olarak nitelendirilmiştir.

Emsal etkisi bakımından karar, idari yargı pratiğinde bozma kararına uyulması müessesesinin sadece yasal bir prosedür olmadığını, aynı zamanda taraflar için hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerinin temel bir teminatı olduğunu teyit etmektedir. Uygulamada, Danıştay dairelerinin veya idare mahkemelerinin aynı uyuşmazlıkta daha önce verdikleri bozma kararlarıyla çelişen ve sanığın ya da davacının açıkça ileri sürdüğü esasa etkili itirazları yanıtsız bırakan kararlarının Anayasa Mahkemesi denetiminden geçemeyeceği netleşmiştir. Bu yönüyle karar, mahkemelerin taraf iddialarını yanıtsız bırakmama ve usuli kazanılmış hakları hukuki belirlilik ilkesi ekseninde koruma yükümlülüklerine dair güçlü bir emsal oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Maliye Bakanlığında daire başkanı olarak görev yapan başvurucu, idarenin takdir yetkisi kullanılarak görevinden alınmış ve maliye uzmanı kadrosuna atanmıştır. Başvurucu, bu atama işleminin haksız olduğunu belirterek iptali ve yoksun kaldığı maddi haklarının ödenmesi talebiyle idare mahkemesine dava açmıştır. Dava sürecinde Danıştay, işlemin sebep unsuru yönünden hukuka aykırı olduğunu belirterek idare mahkemesinin ret kararını bozmuş ve mahkeme bu bozma kararına uyarak atama işlemini iptal etmiştir. Ancak idarenin temyizi üzerine Danıştay, önceki bozma gerekçesinden farklı olarak işlemin idarenin takdir yetkisi içinde kaldığını belirterek kararı tekrar bozmuş ve davanın reddedilmesine neden olmuştur. Başvurucu, ilk bozma kararına uyulmasıyla lehine oluşan "usuli kazanılmış hak" kuralının ihlal edildiğini ve bu konudaki iddialarının mahkemelerce cevapsız bırakıldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkı, mahkemelerin her türlü kararlarını gerekçeli olarak yazmasını emreden Anayasa'nın 141. maddesi ile doğrudan bağlantılıdır. Karar gerekçesinde, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile tarafların davanın sonucunu etkileyecek itirazlarının delillerle ilişkilendirilerek açıklanması zorunludur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmaz. Bununla birlikte kanun yolu incelemesi yapan merciin, ilk derece mahkemesinin kararını aynı gerekçelerle onaması yeterli görülse dahi, ilk derece mahkemesince karşılanmayan veya ancak kanun yolu aşamasında ileri sürülebilecek esaslı itirazların mutlak surette değerlendirilmesi gerekir.

İdari yargılama hukukunda 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 50 ile yasal bir zemine oturan usuli kazanılmış hak ilkesi, ilk derece mahkemesinin bozma kararına uyması durumunda incelemenin bozma sınırları içinde yapılmasını zorunlu kılar. Temyiz mercii yönünden ise bu ilke, kendi verdiği bozma gerekçeleriyle bağlı olmasını ve daha önce kesinleşmiş bozma kararı dışında kalan veya onanan kısımlar hakkında yeniden inceleme yapmamasını gerektirir. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu kararlarında da vurgulandığı üzere, yargılama sürecinde maddi ve hukuki koşullarda değişiklik olmamasına rağmen, aynı mevzuat hükmünün farklı şekilde yorumlanarak ilk bozma kararına aykırı yeni bir bozma kararı verilmesi, hukuki istikrar ve kazanılmış haklar yönünden kabul edilemez bir uygulamadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda derece mahkemelerinin ve temyiz merciinin yargılama sürecindeki tutumunu gerekçeli karar hakkı ekseninde detaylı bir şekilde incelemiştir. Başvurucu hakkında kurulan atama işleminin iptali talebiyle açılan davada, Danıştay 5. Dairesi ilk temyiz incelemesinde salt takdir yetkisine dayalı işlemin sebep unsuru yönünden hukuka aykırı olduğunu tespit etmiş ve kararı bozmuştur. İdare Mahkemesi bu bozma kararına uyarak davanın kabulüne hükmetmiş, ancak bu kararın temyizi üzerine Danıştay 2. Dairesi, ilk bozma kararındaki hukuki gerekçelerden tamamen ayrılarak işlemin idarenin takdir yetkisi içinde kaldığı değerlendirmesini yapmış ve davanın reddi gerektiğine hükmetmiştir.

Başvurucu, Danıştayın ilk bozma kararına idare mahkemesince uyulmasıyla lehine "usuli kazanılmış hak" oluştuğunu ve Danıştayın kendi içtihatlarına aykırı davranarak aynı uyuşmazlıkta farklı bir bozma gerekçesi yaratamayacağını yargılamanın tüm aşamalarında esaslı bir itiraz olarak ileri sürmüştür. Ancak Danıştay 2. Dairesi, bu iddiayı yalnızca kanun yollarına ilişkin geçiş hükümlerini düzenleyen yasal değişikliklerin yürürlük tarihleri üzerinden değerlendirmiş, usuli kazanılmış hak ilkesinin Danıştay içtihatlarıyla uzun süredir uygulanan temel bir kural olduğuna dair itirazları ise bütünüyle cevapsız bırakmıştır.

Anayasa Mahkemesi, yargılama süreci bir bütün olarak değerlendirildiğinde, başvurucunun davanın sonucunu doğrudan etkileme potansiyeline sahip usuli müktesep hak itirazının ne derece mahkemesince ne de temyiz merciince ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmadığını tespit etmiştir. İlk bozma kararından farklı değerlendirme yapılmasını gerektiren istisnai ve zorlayıcı durumlar kararda ortaya konulamamıştır. Esaslı iddiaların makul bir gerekçe ile tartışılmaması, yargılamanın adilliğini zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.