Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kamulaştırmasız el atma mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Tazminatın enflasyon karşısında erimesi ölçülülüğe aykırıdır.
• Gecikmiş ödemelerde değer kaybı telafi edilmelidir.

Bu karar, idarenin özel mülkiyete konu taşınmazlara herhangi bir kamulaştırma işlemi yapmaksızın, fiilen veya hukuken el atmasının ve sonrasında bu el atma karşılığında ödenen tazminatların enflasyon karşısında aşındırılmasının temel anayasal hakların açık bir ihlali olduğunu ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkına yapılan böylesi bir müdahalenin öncelikle kanunilik ilkesine temelden aykırı olduğunu, zira yasal usullerin dışına çıkıldığını vurgulamaktadır. Ayrıca tazminatların zamanında ve değerini koruyacak şekilde ödenmemesinin kişilere şahsi, olağan dışı ve aşırı bir külfet yüklediği, bu suretle kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasındaki adil dengenin bozulduğu net bir şekilde ifade edilmektedir.

Karar, idarenin kamulaştırmasız el atma davalarında hükmedilen tazminatları uzun yargılama veya ödeme süreçlerinde enflasyona ezdirerek eksik ifa etmesinin hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığını göstermesi bakımından güçlü bir emsal niteliği taşımaktadır. Uygulamada, idarelerin tazminatları güncel ekonomik ve fiili koşullara uyarlamadan ödemesi durumunda, vatandaşların mağduriyetlerinin giderilmesi için yeniden yargılama ve manevi tazminat talep etme yollarının açık olduğu bir kez daha teyit edilmiştir. Benzer uyuşmazlıklarda mahkemelerin, vatandaşın uğradığı değer kayıplarını telafi edici yönde karar vermeleri gerektiği bu kararla pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, yasal maliki oldukları taşınmaza idare tarafından herhangi bir hukuki veya fiili kamulaştırma işlemi yapılmaksızın el atıldığını ileri sürerek hukuki süreç başlatmışlardır. Taşınmaza fiilen el atılması sebebiyle açılan davalar sonucunda başvurucular lehine tazminata hükmedilmiş ve ödeme yapılmıştır. Ancak yargılama ve özellikle ödeme süreçlerindeki ciddi gecikmeler sebebiyle, hükmedilen kamulaştırmasız el atma tazminatının yüksek enflasyon karşısında önemli ölçüde eridiği ve reel değer kaybına uğradığı ifade edilmiştir. Başvurucular, taşınmazlarına hukuka aykırı şekilde el atılması ve ödenen bedelin enflasyon karşısında güncel değerini yitirmesi sebepleriyle mülkiyet haklarının ihlal edildiğini belirterek, ihlalin tespiti ile birlikte yeniden yargılama, ayrıca maddi ve manevi tazminat talepleriyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken mülkiyet hakkının temel güvencelerini düzenleyen anayasal kuralları ve kanuni sınırları dikkate almıştır. Özellikle Anayasa'nın 13., 35. ve 46. maddeleri ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümleri çerçevesinde inceleme yapılmıştır. Mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerin anayasaya uygun kabul edilebilmesi için öncelikle kanuni bir dayanağının bulunması, kamu yararı amacı taşıması ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun şekilde ölçülülük ilkesine riayet edilmesi zorunludur. İdarenin kanunda açıkça öngörülen kamulaştırma usullerini izlemeden özel mülkiyete tabi bir taşınmaza el atması, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kanunilik ilkesini ihlal etmesi anlamına gelir ve hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz.

Öte yandan, kamulaştırma bedellerinin veya kamulaştırmasız el atma nedeniyle mahkemelerce hükmedilen tazminatların ödenmesi sürecinde enflasyonun etkilerinin göz ardı edilmesi, yerleşik anayasa yargısı içtihatlarına göre açık bir ihlal nedenidir. Yüksek mahkemenin istikrar kazanmış emsal kararları doğrultusunda, gecikerek ödenen bedelin enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılması veya bu şekilde reel bir değer kaybıyla malike ödenmesi, bireylere şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir mali külfet yüklemektedir. Bu durum, mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunması ile kamu yararı arasında bulunması gereken hassas ve adil dengeyi tamamen malik aleyhine bozmaktadır. Dolayısıyla, idarenin eylemleri sonucu doğan tazminatların güncel ekonomik değerini ve alım gücünü koruyacak şekilde ödenmemesi, mülkiyet hakkının özüne dokunan ve ölçülülük ilkesini aşan orantısız bir müdahale olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda öncelikle taşınmaza kamulaştırmasız el atılması iddialarını titizlikle incelemiştir. Başvurucuların mülkiyetinde olan taşınmazlara idarece yapılan müdahalenin Anayasa'nın 13., 35. ve 46. maddeleri ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu kapsamında öngörülen yasal usullere uymadığı net bir şekilde tespit edilmiştir. Bu durumun, mülkiyet hakkına yönelik kanunsuz bir müdahale teşkil ettiği ve doğrudan kanunilik ilkesini ihlal ettiği belirtilmiştir.

İkinci olarak, kamulaştırmasız el atma karşılığında mahkemelerce hükmedilen tazminatların ödenme sürecindeki enflasyonist etkiler ve gecikmeler değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, kamulaştırma bedellerinin ve ödenmesine karar verilen tazminatların enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılarak maliklere ödenmesinin, başvurucular üzerinde aşırı ve olağandışı bir mali külfet yarattığını tespit etmiştir. Bu durumun mülkiyet hakkının sağladığı güvenceleri tamamen zedelediği ve bireylerin idarenin hukuka aykırı işlemi sonucu doğan ekonomik kayıplarının reel olarak telafi edilmesini engellediği vurgulanmıştır. Mevcut olayda, başvuruculara ödenen tazminatların zaman içinde değer kaybına uğratılmasının ölçülülük ilkesine açıkça aykırı olduğu saptanmıştır.

İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması bakımından yapılan değerlendirmede, kamulaştırmasız el atma nedeniyle meydana gelen ihlalin giderimi için yargılamanın yenilenmesinde hukuki bir yarar görülmemiş, bu durumun ancak tazminat yoluyla telafi edilebileceği anlaşıldığından başvuruculara manevi tazminat ödenmesine karar verilmiştir. Öte yandan, tazminatların değer kaybına uğratılması nedeniyle tespit edilen mülkiyet hakkı ihlalinin telafisi için ise yeniden yargılama yapılması gerektiği karara bağlanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucuların mülkiyet hakkının kamulaştırmasız el atma ve tazminatların değer kaybına uğratılması nedenleriyle ihlal edildiğine, kamulaştırmasız el atma nedeniyle manevi tazminat ödenmesine ve değer kaybına ilişkin ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılmasına yönelik başvuruyu kabul etmiştir.