Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kamulaştırmasız el atma, mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Bedel davalarında mülk sahibine masraf yüklenemez.
• Aleyhe vekâlet ücreti mülkiyet hakkına aykırıdır.

Bu karar, mülkiyet hakkına yönelik devlet müdahalelerinin sınırlarını çizen ve vatandaşların mülkiyet güvencesini pekiştiren son derece önemli bir içtihattır. Hukuken bu karar, idarenin usulüne uygun bir kamulaştırma işlemi yapmaksızın vatandaşın taşınmazına fiilen el koymasının anayasal bir ihlal olduğunu bir kez daha tescillemektedir. Bunun da ötesinde, idarenin hukuka aykırı fiili nedeniyle mağdur olan vatandaşın, hakkını aramak için mahkemeye başvurduğunda bir de yargılama masrafları ve karşı taraf vekâlet ücreti ile cezalandırılamayacağını açıkça ortaya koymaktadır. Vatandaşın, devletin haksız eylemine karşı açtığı davada maddi bir külfete sokulması, hak arama hürriyeti ve mülkiyet hakkının özüne dokunan bir durumdur.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi dikkate alındığında, bu karar yerel mahkemeler için bağlayıcı bir yol göstericidir. Kamulaştırmasız el atma davalarında mahkemelerin, davacı vatandaşlar aleyhine yargılama gideri ve vekâlet ücretine hükmetme pratiğine son vermeleri gerektiği kesin bir dille ifade edilmiştir. Böylece, mülkiyet hakkı ihlal edilen kişilerin adalete erişim sağlarken yeni mağduriyetler yaşamalarının önüne geçilmiş, mülkiyet güvencesinin uygulamadaki koruma kalkanı daha da sağlamlaştırılmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hikmet Yılmaz ve Mehmet Çoşkun'a ait taşınmazlara, idare tarafından kanuni bir kamulaştırma işlemi yapılmaksızın fiilen el atılmıştır. Taşınmazlarına hukuka aykırı şekilde el konulan başvurucular, yaşadıkları mağduriyetin giderilmesi ve el konulan taşınmaz bedellerinin kendilerine ödenmesi talebiyle Gölköy Asliye Hukuk Mahkemesinde kamulaştırmasız el atma davası açmışlardır. Mahkeme yargılamayı sonuçlandırırken, idarenin haksız fiili ortada olmasına rağmen uyuşmazlık kapsamında başvurucular aleyhine yargılama giderine ve karşı taraf idare lehine vekâlet ücretine hükmetmiştir. Başvurucular, devletin mülklerine bedelsiz el koymasının yanı sıra, haklarını aramak için açtıkları davada haksız yere yargılama masrafları ödemek zorunda bırakılmalarının mülkiyet haklarını zedelediğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkına yapılan müdahaleleri incelerken öncelikle müdahalenin kanuni bir dayanağının olup olmadığını titizlikle değerlendirmektedir. Temel hak ve özgürlükler, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 13 uyarınca ancak kanunla ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olarak sınırlanabilir. Vatandaşların sahip olduğu mülkiyet hakkı ise Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınmış olup, devletin özel mülkiyete konu bir taşınmazı kamu yararı amacıyla edinebilmesi ancak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 46'da düzenlenen kamulaştırma usullerine harfiyen uyulması ile hukuken mümkün hâle gelmektedir.

Devletin veya kamu tüzel kişilerinin, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nda öngörülen usul ve esaslara uymaksızın özel mülkiyete konu bir taşınmaza fiilen el atması, mülkiyet hakkına yapılmış ağır ve kanunsuz bir müdahale olarak kabul edilmektedir. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, kamulaştırmasız el atma eylemi hukuki bir dayanaktan yoksundur ve kanunilik ilkesine açıkça aykırılık teşkil etmektedir.

Ayrıca, idarenin haksız eylemi nedeniyle mülkiyet hakkı ihlal edilen vatandaşların açtıkları tazminat davalarında, davacılar aleyhine yargılama gideri ve vekâlet ücretine hükmedilmesi de mülkiyet hakkı ihlali sayılmaktadır. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, kamu gücünü kullanan idarenin hukuka aykırı fiili nedeniyle açılmak zorunda kalınan bir davada, mağdur olan taşınmaz sahibinin yargılama masraflarına katlanması mülkiyet hakkına yönelik haksız ve kanuni dayanağı olmayan ek bir müdahale teşkil etmektedir. Mülk sahibine yüklenen bu tür mali külfetler, hak arama hürriyetini kısıtlayıcı bir nitelik taşımaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda, başvurucuların mülkiyetinde bulunan taşınmazlara idare tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümlerine ve anayasal usullere uyulmaksızın doğrudan fiilen el atıldığı görülmektedir. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkına yapılan bu doğrudan müdahaleyi incelediğinde, söz konusu fiilî el atmanın kanuni dayanaktan tamamen yoksun olduğunu tespit etmiştir. İdarenin bu keyfî eylemi, kanunilik ilkesini ihlal eden açık bir haksız fiil olarak değerlendirilmiş ve mülkiyet hakkının temel güvencelerinin zedelendiği sonucuna ulaşılmıştır.

Öte yandan, başvurucuların bu haksız el atma fiili nedeniyle mağduriyetlerini gidermek üzere açtıkları tazminat davasında, Gölköy Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından başvurucular aleyhine yargılama gideri ve idare lehine vekâlet ücretine hükmedilmiştir. Yüksek Mahkeme, idarenin hukuka aykırı işlemi yüzünden mağdur olan ve hakkını aramak için yargı yoluna başvurmak zorunda kalan mülk sahiplerine bir de dava masraflarının yüklenmesini mülkiyet hakkına yönelik kabul edilemez ikinci bir ihlal olarak değerlendirmiştir. Başvurucular aleyhine yargılama gideri ve vekâlet ücretine hükmedilmesinin herhangi bir meşru kanuni dayanağı bulunmamaktadır.

Başvurucuların makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine yönelik iddiaları ise, Tazminat Komisyonuna başvuru yolu tüketilmeden bireysel başvuru yapıldığı gerekçesiyle yolların tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur. Ancak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkı bağlamındaki şikâyetleri haklı görerek başvurucuların her birine ayrı ayrı manevi tazminat ödenmesine ve hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması adına dosyanın yerel mahkemeye gönderilmesine hükmetmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, taşınmaza kamulaştırmasız el atılması ve aleyhe yargılama gideri ile vekâlet ücretine hükmedilmesi nedenleriyle Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.