Anayasa Mahkemesi Hakan Katırcıo Kararı 2020/23212 B.

Bu karar, idare hukuku ve kamu personeli rejimi açısından son derece kritik bir noktaya temas etmekte olup, kamu görevine alımlarda uygulanan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması süreçlerinde adayların salt aile bireylerinin eylemleri nedeniyle elenmesinin hukuka aykırı olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, hukuk devleti ilkesinin evrensel ve vazgeçilmez bir kuralı olan suç ve cezaların şahsiliği prensibini bir kez daha kuvvetle vurgulayarak, bireylerin kendi eylemleri dışında, akrabalarının geçmişte işledikleri suçlar veya haklarındaki olumsuz adli kayıtlar yüzünden kamu hizmetine girme hakkından mahrum bırakılamayacağını teyit etmiştir. Bir adayın, eylemlerini kontrol edemeyeceği üçüncü kişilerin davranışlarından sorumlu tutulması, anayasal güvence altındaki bireysel özerklik anlayışıyla taban tabana zıttır.

Uygulamada idari yargı mercilerinin, güvenlik soruşturması olumsuz sonuçlanan adayların açtığı iptal davalarında genellikle salt aile üyelerine ait adli sicil kayıtlarını gerekçe göstererek davaları şeklen reddetmesi sıkça karşılaşılan ve ciddi mağduriyetler yaratan bir durumdur. Anayasa Mahkemesinin vermiş olduğu bu ihlal kararı, derece mahkemelerine söz konusu bilgilerin adayın yürüteceği kamu göreviyle somut, güncel ve doğrudan kişisel bağının nasıl kurulduğunu açıklama ve gerekçelendirme yükümlülüğü getirmektedir. Bu kararın güçlü emsal etkisiyle, idari yargı makamlarının iptal davalarında idarenin sunduğu soyut istihbari bilgileri veya akrabalara ait sabıka kayıtlarını otomatik olarak onamak yerine, bu verilerin adayın görevine olumsuz etkisini detaylı, bireyselleştirilmiş ve ikna edici bir biçimde tartışması gerekecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 2018 yılında Emniyet Genel Müdürlüğü Polis Akademisi Başkanlığı tarafından düzenlenen çarşı ve mahalle bekçiliği sınavını asil olarak kazanmıştır. Ancak atama aşamasında yapılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması sonucunun olumsuz geldiği gerekçesiyle idare tarafından bekçilik mesleğine başlatılmamıştır.

Atamasının yapılmaması üzerine başvurucu, bu idari işlemin iptali talebiyle idare mahkemesine dava açmıştır. İdare mahkemesi, başvurucunun babasının dolandırıcılık ve resmi belgede sahtecilik gibi çeşitli suçlardan aldığı hapis cezalarını ve hakkında devam eden yargılamaları gerekçe göstererek davanın reddine karar vermiştir. Başvurucu, yakınlarının işlediği iddia edilen suçlardan dolayı kendisinin hukuken sorumlu tutulamayacağını ve mesleğe kabul edilmemesinin haksız olduğunu ileri sürmüştür. İstinaf ve temyiz kanun yollarından da olumsuz sonuç alan başvurucu, mahkemelerin itirazlarını yeterince incelemeden ve esaslı iddialarını gerekçelendirmeden ret kararı verdiklerini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkına dayanmıştır. Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan kurala göre, bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılmak zorundadır. Bu hak, muhakeme sırasında taraflarca açık ve somut bir biçimde öne sürülen ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikte olan iddia ve savunmalara mahkemelerce makul, mantıklı ve tatmin edici bir gerekçe ile yanıt verilmesini güvence altına almaktadır. Mahkemelerin, davanın esasına doğrudan etki eden argümanları cevapsız bırakması hak ihlali sonucunu doğurur.

Uyuşmazlığın temelinde, 676 sayılı KHK ile 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.48'e eklenen güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması şartı yatmaktadır. Bu şarta dayanılarak tesis edilen atama yapmama şeklindeki idari işlemlere karşı açılan davalarda mahkemelerden beklenen, elde edilen istihbari bilgilerin veya adli kayıtların adayın yerleştirileceği kurum ve alacağı görevle doğrudan bağlantısını kurmasıdır.

Hukuk devletinin en temel evrensel prensiplerinden biri, bir kimsenin başkalarının fiillerinden sorumlu tutulamayacağı kuralıdır. Bu kural, çağdaş hukuk sistemlerinde bireyin özerkliğini esas alır ve kişilere yalnızca kendi fiillerinden dolayı sorumluluk yükler. Davacının akrabalarının davranışlarından, işledikleri suçlardan veya haklarındaki adli kayıtlardan ötürü davacının doğrudan sorumlu tutulması ve kamu görevine alınmaması, anayasal düzeyde korunan suç ve cezaların şahsiliği ilkesiyle bağdaşmaz. Yargı mercileri, güvenlik soruşturması neticesinde akrabalara dair elde edilen verilerin, adayın bizzat şahsıyla ne tür bir güncel ve kişisel bağlantı oluşturduğunu ve yapacağı görevi neden olumsuz etkileyeceğini kararlarında açık, şeffaf ve ikna edici bir biçimde tartışmakla yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda derece mahkemelerinin verdikleri kararları gerekçeli karar hakkı bağlamında derinlemesine değerlendirmiştir. Başvurucunun bekçilik görevine atanmamasına dair idari işleme karşı açtığı iptal davasında, ilk derece mahkemesi sadece başvurucunun babası hakkındaki mahkûmiyet kararlarını, adli para cezalarını ve devam eden yargılamaları alt alta sıralamakla yetinmiştir. Mahkeme, bu adli bilgileri aktarmakla kalmış ve babanın geçmişteki hukuka aykırı eylemlerinin, başvurucunun yürüteceği bekçilik görevine nasıl bir olumsuz etki yapacağına, kurumun güvenliğini nasıl tehlikeye atacağına dair somut hiçbir değerlendirmede bulunmamıştır.

Başvurucunun dava süresince ileri sürdüğü en temel ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki itiraz, yakınlarının işlediği iddia edilen suçlardan dolayı kendisinin cezalandırılamayacağı yönündedir. Ancak idari yargılama makamları, başvurucunun bu esaslı itirazını karşılayacak nitelikte bir gerekçe oluşturmamış, başvurucunun kendi şahsi durumu, bireysel nitelikleri ve yürüteceği kamu görevinin özellikleri bağlamında bireyselleştirilmiş bir hukuki analiz yapmaktan bütünüyle kaçınmıştır. Üst derece mahkemeleri konumundaki bölge idare mahkemesi ve Danıştay da ilk derece mahkemesinin bu eksik ve yetersiz gerekçeli kararına sadece şeklî bir atıf yaparak istinaf ve temyiz taleplerini reddetmiş, hukuki denetim görevini tam anlamıyla yerine getirmemiştir.

Oysa güvenlik soruşturması kapsamında elde edilen verilerin, adayın yapacağı işle doğrudan, somut ve güncel bir bağının kurulması anayasal bir zorunluluktur. Bireyin, eylemlerini kontrol edemeyeceği ve fiillerinden hukuken hiçbir şekilde sorumlu olmadığı bir akrabasının davranışları nedeniyle ağır bir idari yaptırımla karşılaşması ve mesleğe alınmaması, yargı kararlarında son derece detaylı bir şekilde gerekçelendirilmelidir. Somut olayda ise, başvurucunun babasının hukuki durumuyla başvurucunun kamu hizmetine girmesi arasındaki bu illiyet bağı derece mahkemelerince hiçbir şekilde tartışılmamış, adayın ileri sürdüğü hayati iddialar tamamen cevapsız bırakılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.