Anayasa Mahkemesi H.K. Kararı 2022/73232 B.

Bu karar, haksız gözaltı tedbiri nedeniyle açılan tazminat davalarında hükmedilecek manevi tazminatın miktarı ve el koyma işlemlerinin hukuka aykırılığına yönelik taleplerin mahkemelerce incelenmesi yükümlülüğü bakımından son derece büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, beraatle sonuçlanan ceza yargılamalarında haksız yere gözaltında tutulan kişilere ödenecek tazminatın sembolik veya yetersiz düzeyde kalamayacağını açıkça ifade etmiştir. Hükmedilen tazminat, kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılmasının yarattığı manevi tahribatı telafi edecek makul ve orantılı bir nitelikte olmak zorundadır. Ayrıca, idarenin veya adli makamların haksız el koyma işlemlerine karşı açılan davalarda derece mahkemelerinin bu talepleri görmezden gelemeyeceği net bir şekilde ortaya konulmuştur.

Emsal nitelikteki bu karar, uygulamada ağır ceza mahkemelerinin haksız tutuklama veya gözaltı sebebiyle verdikleri oldukça düşük miktarlı tazminat kararlarının Anayasa'nın güvence altına aldığı kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ihlal edebileceğini şüpheye yer bırakmayacak biçimde göstermektedir. Özel hayata saygı hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkı yönünden ise, mahkemelerin davacıların ileri sürdüğü iddiaları derinlemesine inceleyerek karara bağlama zorunluluğu pekiştirilmiştir. Bu durum, benzer davalarda mahkemelerin daha titiz bir hukuki inceleme yapmasını ve tazminat tutarlarını yerleşik içtihatlara uygun şekilde adil ölçülerde belirlemesini yasal bir zorunluluk haline getirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, hakkında yürütülen bir ceza soruşturması kapsamında terör örgütü üyeliği şüphesiyle üç gün boyunca gözaltında tutulmuş ve evinde yapılan arama sonucunda cep telefonu ile çeşitli dijital materyallerine el konulmuştur. Ağır ceza mahkemesinde yapılan yargılama sonucunda başvurucunun atılı suçtan beraat etmesi ve el konulan eşyalarının iade edilmesine karar verilmesinin ardından, başvurucu haksız yere gözaltına alınması ve eşyalarına usulsüzce el konulması nedeniyle kanuni haklarını kullanarak maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Tazminat talebini inceleyen ilk derece mahkemesi ve istinaf mahkemesi, sadece haksız gözaltı süresi için oldukça düşük bir miktar olan 500 TL manevi tazminata hükmetmiş, haksız el koyma tedbirine yönelik ileri sürülen tazminat talepleri hakkında ise hiçbir hukuki değerlendirme yapmamıştır. Başvurucu, haksız gözaltı için ödenen tazminatın çok yetersiz olması ve el koyma işlemiyle ilgili taleplerinin incelenmeden bırakılması nedenleriyle temel haklarının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi incelemesini, Anayasa'nın 19. maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile Anayasa'nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayata saygı hakkı ve 40. maddesindeki etkili başvuru hakkı çerçevesinde yapmaktadır. Uyuşmazlığın temel kanuni dayanağı, haksız koruma tedbirleri nedeniyle devletten tazminat isteme hakkını düzenleyen 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 hükmüdür. İlgili kanun maddesi, kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya hakkında kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraatine karar verilen kişilerin maddi ve manevi her türlü zararlarının devletten istenebileceğini düzenlemektedir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, haklarında beraat kararı verilenlerin 5271 sayılı Kanun m.141 kapsamında açtıkları davalarda hükmedilecek tazminat miktarının, ihlalle orantılı olmayan, önemsiz ve kayda değer ölçüde düşük bir miktar olmaması gerekir. Verilen tazminat, Anayasa Mahkemesinin benzer ihlallerde hükmettiği tazminat miktarlarıyla makul bir orantı içinde olmalıdır. Tazminat tutarının, başvurucunun uğradığı manevi zararı tatmin edici düzeyde karşılaması hukuki bir zorunluluktur.

Diğer yandan, Anayasa'nın 40. maddesi uyarınca, anayasal hakları ihlal edilen herkesin yetkili makamlara geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanması gerekir. Etkili başvuru hakkı, kişinin iddialarının yetkili mahkemeler tarafından esaslı bir şekilde incelenmesini ve şikayetlerine hukuken anlamlı bir yanıt verilmesini zorunlu kılar. Haksız el koyma tedbiri gibi özel hayata saygı hakkına müdahale oluşturan durumlarda, mahkemelerin tazminat davasında ileri sürülen bu talepleri hiçbir gerekçe göstermeksizin cevapsız bırakması, bireylerin hak arama özgürlüğünü zedeleyen temel bir usul eksikliği olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun haksız yere gözaltında tutulması ve eşyalarına el konulması iddialarını inceleyerek iki temel boyutta önemli tespitlerde bulunmuştur. İlk olarak, başvurucunun beraat etmesi üzerine açtığı tazminat davasında derece mahkemeleri tarafından iki günlük haksız gözaltı süresi için nihai olarak 500 TL manevi tazminata hükmedildiği belirlenmiştir. Mahkeme, bu miktarın Anayasa Mahkemesinin benzer ihlaller için aynı dönemde belirlediği günlük asgari tazminat tutarlarına göre oldukça orantısız ve ciddi ölçüde düşük olduğunu tespit etmiştir. Meydana gelen ihlalle bağdaşmayan ve tazminat hakkının özünü zayıflatacak kadar düşük seviyede belirlenen bu tutarın, Anayasa'nın güvence altına aldığı kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının gereklerini karşılamadığı vurgulanmıştır.

İkinci boyut olarak, başvurucunun dijital materyallerine ve cep telefonuna hukuka aykırı şekilde el konulduğuna yönelik tazminat taleplerinin durumu değerlendirilmiştir. Başvurucu, tazminat davası dilekçesinde haksız el koyma tedbiri nedeniyle oluşan zararlarının da tazminini istemesine rağmen, derece mahkemelerinin kararlarında bu iddiaya ve talebe ilişkin hiçbir inceleme, değerlendirme veya gerekçeye yer verilmediği görülmüştür. Mahkemelerin başvurucunun bu yöndeki taleplerini tamamen cevapsız bırakması, ihlal iddialarının etkili bir şekilde incelenmesine imkân sağlanmadığını ortaya koymuştur. Bu durumun, özel hayata saygı hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının açık bir ihlali niteliğinde olduğu saptanmıştır. İlaveten, konut dokunulmazlığını ihlal eden usulsüz arama kararına yönelik şikâyetlerin, bireysel başvuru süresi olan otuz gün içinde yapılmadığından ötürü süre aşımından reddedilmesi gerektiği tespitine de yer verilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile özel hayata saygı hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.