Anayasa Mahkemesi Bülent Arslan Kararı 2023/54015 B.

Bu karar, kamu görevlilerinin görevleri sırasında idareye sundukları dilekçelerde veya hizmet binalarında kullandıkları ifadelerin, amirlerine yönelik bir eleştiri mahiyetinde olsa dahi doğrudan disiplin cezasına konu edilemeyeceğini hukuken ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, memurların da birer birey olarak sosyal yönlerinin ve ifade özgürlüklerinin bulunduğunu, her eleştirinin kamu hizmetini aksattığı veya kurumsal vakarı zedelediği şeklinde geniş yorumlanamayacağını vurgulamaktadır. İdarenin tesis ettiği disiplin cezasının temel hakları kısıtlayabilmesi için ortada zorunlu bir toplumsal ihtiyacın bulunması şarttır.

Benzer disiplin davalarında bu karar, idare mahkemelerinin ve disiplin kurullarının önüne gelen dosyalarda çok daha titiz bir inceleme yapmalarını mecburi kılmaktadır. Memurun kullandığı ifadelerin, doğrudan kamu hizmetinin sürekliliğini, etkinliğini ve verimliliğini ne şekilde bozduğunun somut delillerle ispatlanması gerekecektir. Şablon ve basmakalıp gerekçelerle verilen amiri alenen eleştirmek şeklindeki uyarma veya kınama cezalarının Anayasa Mahkemesi denetiminden döneceği sabittir. Uygulamada idarelerin subjektif yorumlardan kaçınarak, memurun görev statüsü ile sarf edilen sözlerin kamu düzenini bozma potansiyeli arasında adil bir denge kurması emsal niteliğindeki bu kararın temel pratik yansıması olacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Tekkeköy İlçe Emniyet Müdürlüğünde veri hazırlama ve kontrol işletmeni olarak çalışan başvurucu, idareye sunduğu dilekçelerde görev yeri ve ekipman eksikliklerinin giderilmesini talep etmiştir. İdare, başvurucuya eksi birinci katta bir oda tahsis edildiğini resmî yazıyla bildirmiştir. Başvurucu, bu yazıyı teslim alırken evrakın üzerine yargı kararıyla işe döndüğü için kendisine mobbing yapıldığına dair bir not düşmüş, ayrıca görev tanımı tebliğ edilirken amirine kendisini depoda çalıştıramayacaklarını söyleyerek mobbing uygulanıp uygulanmadığını sormuştur. Bu olay üzerine idare, amiri alenen eleştirdiği gerekçesiyle başvurucuya uyarma disiplin cezası vermiştir. Başvurucu, sadece bilgilendirme evrakına şerh düştüğünü, ortada bir emir bulunmadığını belirterek haksız disiplin cezasının iptali istemiyle dava açmıştır. Mahkemelerin davayı reddetmesi üzerine uyuşmazlık Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken temel olarak Anayasa'nın 26. maddesi kapsamında güvence altına alınan ifade özgürlüğü kurallarına dayanmıştır. İfade özgürlüğüne yönelik bir müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve orantılı olması gerekir. Güvenlik kuruluşlarının kendine özgü disiplin kuralları bulunması ve hiyerarşik düzenin korunması, kamu düzeninin sağlanması açısından meşru bir amaç olarak kabul edilmektedir.

Olayda disiplin cezasının yasal dayanağı, 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun m. 8 olarak gösterilmiştir. Mahkemeler, başvurucunun 7068 sayılı Kanun m. 8/1-g uyarınca "Usulüne uygun olarak kendisine verilmiş olan bir emir üzerine; emrin uygun olmadığı, yanlış verildiği, yapılamayacağı ve benzeri şekillerde amirini alenen eleştirmek veya amire karşı itirazda bulunmak" fiilini işlediğini kabul etmiştir.

Bununla birlikte, kamu görevlilerinin anayasal konumu dikkate alındığında, her türlü düşünce açıklaması doğrudan disiplin cezası gerektirmez. İdarenin, personelin kullandığı ifadelerin devlet memurunun itibarına, güven duygusuna veya vakarına ne şekilde aykırılık teşkil ettiğini haklı ve objektif bir kanaat uyandıracak biçimde ortaya koyması gerekir. Ayrıca, sarf edilen sözlerin kamu hizmetinin sürekliliğini, etkinliğini veya verimliliğini somut olarak nasıl aksattığı, cezayı gerekli kılan düzen bozucu sonuçların neler olduğu bireyselleştirilmiş ve ayrıntılı bir gerekçeyle açıklanmak zorundadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun görev tanımı tebliği sırasında kullandığı ifadeler ve kendisine verilen resmî yazıya düştüğü şerhin, usulüne uygun verilmiş bir emri alenen eleştirmek ve itirazda bulunmak fiili kapsamında değerlendirildiğini tespit etmiştir. Ancak yargılama sürecinde derece mahkemelerinin ve idarenin eylemin sübuta erdiğini belirtmekle yetindikleri, bu kanaate nasıl ulaştıklarına dair ilgili ve yeterli bir açıklama yapmadıkları görülmüştür.

Başvurucunun evraka düştüğü şerhin doğrudan kendisine verilmiş bir emir olarak kabul edilip edilemeyeceği mahkeme kararlarında tartışılmamıştır. Dahası, ihtilafa konu edilen mobbing iddialarının ve serzenişlerin kamu hizmetinin düzenli, sürekli ve etkin bir biçimde yürütülmesini ne şekilde engellediği hiçbir somut veriye dayandırılmamıştır. Başvurucunun itirazının amirini eleştirme sınırını aşıp devlet memuru vakarına veya kamu kurumunun güvenilirliğine nasıl bir zarar verdiği idarece gösterilememiştir.

İfade özgürlüğü söz konusu olduğunda, devlet memurlarının da birer birey olarak tercih yapma ve eleştiride bulunma haklarının olduğu göz ardı edilmemelidir. Derece mahkemelerinin, Anayasa Mahkemesinin önceki içtihatlarında belirlediği objektif kriterleri dikkate almadan, salt idare tarafından hazırlanan raporlara üstünlük tanıyarak ve subjektif yorumlarla cezayı hukuka uygun bulması, adil bir dengeleme yapılmadığını açıkça ortaya koymaktadır. İdare ve yargı mercileri, disiplin cezası verilmesini zorunlu kılan toplumsal ihtiyacı yeterli ve tatmin edici bir gerekçeyle sunamamıştır. Bu bağlamda, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmayan ve ilgili gerekçeden yoksun olan disiplin cezası, başvurucunun anayasal güvence altındaki haklarına haksız bir müdahale niteliği taşımaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kamu görevlisinin uyarma cezası ile cezalandırılması nedeniyle ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına ve başvurucuya 50.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar vermiştir.