Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kamu alacağının enflasyona ezdirilmesi mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Geciken ödemelerde faiz gerçek değer kaybını karşılamalıdır.
• Kamu makamları olağan dışı külfet yüklemekten kaçınmalıdır.

Bu karar, kamu kurumlarından alacağı olan vatandaşların enflasyon karşısında korunması gerektiğine dair çok net bir anayasal duruş sergilemektedir. Anayasa Mahkemesi, kamu makamlarının alacakları öderken sadece şekli bir yasal faiz uygulamasının ötesine geçerek, paranın gerçek alım gücündeki erimeyi de mutlak surette dikkate alması gerektiğini kuvvetle vurgulamaktadır. Geciken ödemelerde uygulanan yasal faizin enflasyon oranının çok altında kalması, alacaklı kişiye şahsi ve olağan dışı bir külfet yüklemekte olup, bu durum doğrudan Anayasa ile korunan mülkiyet hakkına yönelik orantısız ve haksız bir müdahale olarak değerlendirilmektedir.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu ihlal kararı, benzer durumdaki binlerce kamu alacaklısı için son derece kritik bir yol gösterici ve güvence niteliğindedir. İdare mahkemeleri ve adli yargı mercileri, kamudan olan alacakların geç ödenmesi durumunda sadece yasal faize hükmetmekle yetinmemeli, enflasyon farkından doğan reel değer kaybını da hakkaniyete uygun şekilde telafi edecek kararlar almalıdır. Bu istikrarlı içtihat, idareyi vatandaşlara olan borçlarını zamanında ve tam değeriyle ödemeye zorlayarak, mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunmasını sağlamakta ve devletin haksız zenginleşmesinin önüne geçmeyi hukuken güvence altına almaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Reslan Aytekin, bir kamu kurumundan olan alacağının tahsili amacıyla idareye karşı dava açmış ve kazanmıştır. Ancak mahkeme kararına rağmen idare, söz konusu alacağı uzun bir süre boyunca ödememiştir. Başvurucu, alacağının idare tarafından icra edilmemesi ve geçen uzun süre zarfında enflasyon karşısında büyük bir değer kaybına uğraması sebebiyle ciddi bir mağduriyet yaşamıştır. Alacağa uygulanan yasal faizin, paranın enflasyon karşısındaki reel erimesini telafi etmediğini ve bu durumun açık bir haksızlık yarattığını belirten başvurucu, hem mülkiyet hakkının hem de mahkeme kararının uygulanmaması nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, ihlallerin tespiti ile yeniden yargılama yapılmasını ve zararlarının giderilmesi için tazminat ödenmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile adil yargılanma hakkına ilişkin genel hukuk prensiplerine dayanmıştır. Mahkeme, kamu kurumlarından olan çeşitli para alacaklarının enflasyon karşısında değer kaybına uğratılarak ödenmesine ilişkin şikâyetlerde yerleşik içtihat prensiplerini istikrarlı bir biçimde uygulamaktadır.

Mülkiyet hakkı kapsamında, kamu makamlarından olan alacakların enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılmasının veya bilerek eksik değerle ödenmesinin, başvuruculara şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediği kabul edilmektedir. Devletin, borcunu geç ödemesi ve bu gecikme süresince uygulanan yasal faizin enflasyon oranının oldukça altında kalması, kişinin mülkiyetinde olan ekonomik değerin hızla erimesine yol açmaktadır. Bu tür durumlarda, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kesinlikle ölçüsüz olduğu ve kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasındaki adil dengenin birey aleyhine bozulduğu doktrin ve içtihatlarda istikrarlı bir şekilde vurgulanmaktadır.

Öte yandan, yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmaması veya mahkeme kararlarının icra edilmemesi şikâyetlerine ilişkin olarak 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun kapsamında kurulan Tazminat Komisyonuna başvuru yolu öngörülmüştür. Bu yasal düzenleme uyarınca, derdest olan icra edilmeme veya geç icra edilme şikâyetleri için öncelikle Tazminat Komisyonuna gidilmesi yasal bir zorunluluk olup, bu kanun yolu tüketilmeden yapılan bireysel başvurular, bireysel başvurunun ikincilliği ilkesi gereği Anayasa Mahkemesi tarafından doğrudan incelenememektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını iki ana başlık altında ele alarak titizlikle incelemiştir. İlk olarak, mahkeme kararının idare tarafından icra edilmemesine yönelik adil yargılanma hakkı şikâyeti usul yönünden değerlendirilmiştir. Mahkeme, 7445 sayılı Kanun ile 6384 sayılı Kanun'da yapılan değişiklikleri hatırlatarak, yargı kararlarının geç icra edilmesi veya eksik icra edilmesi iddialarına karşı Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun ihdas edildiğini net bir biçimde belirtmiştir. Somut olayda başvurucunun hukuk sisteminde mevcut olan bu olağan başvuru yolunu tüketmeden doğrudan bireysel başvuruda bulunduğu anlaşıldığından, kararın icrası hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddia başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur.

İkinci olarak, başvurucunun kamu kurumundan olan alacağının değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiası esastan incelenmiştir. Yüksek Mahkeme, kamu makamlarından olan alacakların enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılarak ödenmesinin başvurucuya şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediğini tespit etmiştir. Alacağa uygulanan mevcut yasal faizin, paranın enflasyon karşısındaki hızlı kaybını telafi etmeye yetmediği ve başvurucunun mülkiyet hakkından doğan ekonomik değerinin ciddi şekilde eridiği açıkça ortaya konulmuştur. Bu durum, Anayasa Mahkemesinin yerleşik emsal kararları doğrultusunda mülkiyet hakkının açık bir ihlali olarak nitelendirilmiştir.

İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla uyuşmazlığın kaynağı olan Gaziantep 8. Asliye Hukuk Mahkemesinde yeniden yargılama yapılmasına karar verilmiştir. Yeniden yargılama kararının verilmesinin mevcut ihlali ve sonuçlarını gidermek için tek başına yeterli bir telafi yöntemi olduğu değerlendirilerek, başvurucunun ayrıca talep ettiği maddi ve manevi tazminat istemleri yerinde görülmeyerek reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kamu alacağının enflasyon karşısında değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.