Anayasa Mahkemesi Ökkeş Gürsoy Kararı 2023/51164 B.

Bu karar, adil yargılanma hakkının temel taşlarından biri olan mahkemeye erişim hakkının uygulamadaki ihlallerini önleme noktasında büyük bir hukuki değere sahiptir. Özellikle kanun yollarına başvuru sürelerinin hesaplanması aşamasında, yerel mahkemelerin sadece hüküm fıkrasını içeren kısa kararı duruşmada okuyarak süreleri başlatması, uzun süredir hukuki bir tartışma konusu olmuştur. Anayasa Mahkemesi, bu içtihadıyla birlikte, vatandaşların ve avukatların mahkeme kararlarının arkasındaki hukuki ve fiili gerekçeleri tam olarak öğrenmeden kanun yoluna başvurmaya zorlanamayacağını net bir şekilde ortaya koymuştur. Gerekçe bilinmeden hak aramanın şekli bir engellemeye dönüşeceği vurgulanmıştır.

Emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından ele alındığında, bu karar mahkemelerin sıklıkla başvurduğu "süre tutum dilekçesi" mecburiyetine karşı güçlü bir anayasal koruma kalkanı oluşturmaktadır. Hak arayan bireylerin, kararın neden aleyhlerine sonuçlandığını bilmeden, sırf usuli süreleri kaçırmamak adına matbu dilekçeler sunmak zorunda bırakılması hakkaniyet ilkesiyle bağdaşmamaktadır. Yüksek Mahkemenin daha önceki yerleşik emsal kararlarıyla da bütünlük arz eden bu tutum, hem ilk derece mahkemeleri hem de istinaf mercileri için kesin bir sınır çizmektedir. Bundan böyle yargı makamlarının, kanun yolu sürelerini başlatırken gerekçeli kararın tebliğini esas almaları gerektiği kesinleşmiş ve usul kurallarının hak arama hürriyetini kısıtlayacak ölçüde katı yorumlanmasının önüne geçilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Ökkeş Gürsoy, aleyhine yürütülen bir icra takibi dosyasında gerçekleştirilen bir işleme karşı çıkarak, konulan haczin kaldırılması ve icra memuru muamelesinin iptali talebiyle İcra Hukuk Mahkemesinde dava açmıştır. Yargılama sürecinin sonunda mahkeme, başvurucunun yüzüne karşı davanın reddine dair kısa kararını duruşmada okumuş ve gerekçeli kararın otuz gün içinde yazılacağını belirterek kanun yoluna başvuru süresinin başladığını ihtar etmiştir. Başvurucu, davanın neden reddedildiğini açıklayan gerekçeli kararın kendisine tebliğ edilmesinin ardından yasal süresi içinde istinaf kanun yoluna başvurmuştur. Ancak İcra Mahkemesi, başvurucunun kısa kararın duruşmada okunmasından itibaren "süre tutum dilekçesi" vermediğini ileri sürerek istinaf talebini süre aşımı gerekçesiyle usulden reddetmiştir. Bu ret kararının İstinaf Mahkemesi tarafından da hukuka uygun bulunarak onanması üzerine başvurucu, asıl kararın gerekçesini bilmeden kanun yoluna başvurmaya zorlanmasının ve davasının usulden reddedilmesinin hak arama hürriyetini ve mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu uyuşmazlığı çözümlerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan "adil yargılanma hakkı" ve bu hakkın en temel bileşenlerinden biri olan "mahkemeye erişim hakkı" ilkelerini temel almıştır. Mahkemeye erişim hakkı, kişilerin yargı mercileri önünde dava açabilmesi, hak iddialarını sunabilmesi ve uyuşmazlıkların esastan incelenerek etkili bir biçimde karara bağlanmasını talep edebilmesi yetkisini ifade etmektedir. Bu hakkın kullanımını imkânsız hâle getiren, aşırı derecede zorlaştıran veya mahkeme kararlarını tamamen etkisiz kılan usul kuralları ile bu kuralların yargı mercilerince katı yorumlanması, doğrudan hak arama hürriyetinin ihlali sonucunu doğurmaktadır.

Uyuşmazlığın hukuki temelinde yer alan kanun yolu sürelerinin ne zaman başlayacağı hususu, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu bağlamında değerlendirilmektedir. Usul kurallarının, hukuki güvenliği ve idari istikrarı sağlamak gibi meşru amaçları olsa da, bu kuralların uygulanmasında bireylerin mahkemeye erişimini engelleyecek düzeyde aşırı şekilcilikten kaçınılması gerekmektedir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarında ve özellikle benzer mahiyetteki ihlal iddialarını incelediği emsal kararlarda da açıkça belirtildiği üzere, bir mahkeme hükmünün hukuken "tefhim" edilmiş (usulüne uygun şekilde taraflara bildirilmiş) sayılabilmesi için sadece hüküm fıkrasının değil, hükmün maddi ve hukuki dayanaklarını oluşturan gerekçesinin de taraflara açıklanmış olması zorunludur.

Gerekçesi tam olarak açıklanmamış bir kararın yalnızca sonucunun duruşmada okunması, ilgili kanun yollarına başvuru için aranan hukuki süreleri başlatmaya yeterli değildir. Zira kanun yoluna başvuru hakkının etkin bir şekilde, amaca uygun kullanılabilmesi için tarafın, mahkemenin hangi delillere ve hukuki değerlendirmelere dayanarak söz konusu ret veya kabul kararına vardığını detaylarıyla bilmesi şarttır. Gerekçeyi bilmeyen bir başvurucudan, sırf yasal süreyi korumak adına içerikten yoksun bir dilekçe sunmasını beklemek, hak arayan kişilere orantısız, öngörülemez ve ağır bir külfet yüklemektir. Bu denli katı usuli yorumlar, adil yargılanma güvencelerini etkisizleştirmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruya konu olayda ilk derece mahkemesi olan Gaziantep 4. İcra Hukuk Mahkemesi tarafından yürütülen yargılama aşamalarını ve sonrasındaki istinaf kanun yoluna başvuru süreçlerini ayrıntılı olarak incelemiştir. Başvurucunun açtığı davanın 18 Mayıs 2022 tarihinde yapılan karar duruşmasında, mahkeme yalnızca kısa kararı başvurucunun yüzüne karşı okumuş ve gerekçeli kararın ilerleyen otuz gün içerisinde yazılacağını tutanağa bağlamıştır. İlk derece mahkemesinin, henüz ortada davanın neden reddedildiğine dair hukuki bir gerekçe yokken istinaf süresini başlattığını ilan etmesi ve başvurucunun gerekçeli kararın tebliğini beklemesini onun aleyhine bir usuli eksiklik olarak değerlendirmesi temel bir hukuki hatadır.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun 16 Haziran 2022 tarihinde gerekçeli kararın yazılmasının ardından, kararı tebellüğ edip süresi içerisinde, 22 Haziran 2022 tarihinde usulüne uygun şekilde istinaf yoluna başvurduğunu tespit etmiştir. Ne var ki ilk derece mahkemesinin, kısa kararın duruşmada okunmasından itibaren on günlük yasal süre içinde "süre tutum dilekçesi" sunulmadığı gerekçesiyle ek bir kararla istinaf başvurusunu süre aşımından reddetmesi ve Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesinin de bu durumu onaması, hukuki öngörülebilirlik ilkesini zedelemiştir.

Anayasa Mahkemesi, dava dosyasındaki veriler ışığında, davanın esasına dair hiçbir gerekçe bilmeyen başvurucudan kısa kararın ardından hemen istinaf kanun yoluna başvurmasını beklemenin ona ağır bir külfet yüklediğini vurgulamıştır. Derece mahkemelerinin usul kurallarına yönelik bu katı ve şekilci yorumunun, başvurucunun mahkemeye erişim hakkını doğrudan ihlal ettiği tespiti yapılmıştır. Tarafların kanun yoluna ancak ve ancak mahkemenin hukuki gerekçesini tam metin hâlinde öğrendikten sonra etkili bir şekilde başvurabileceği gerçeği karşısında, kanun yolu merciinin süre hesaplamasına ilişkin yaklaşımının orantısız olduğu, meşru bir amaca hizmet etmediği ve adil yargılanma standartlarının gerisinde kaldığı sonucuna ulaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.