Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Hüseyin Boyraz | 2020/19644 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• İptal edilen işlemden doğan zarar karşılanmalıdır.
• Zararın miktarının bilinememesi tazminata engel değildir.
• Ruhsatın ekonomik değeri mülkiyet hakkı kapsamındadır.
• İdare eski hâle getirme ilkesiyle yükümlüdür.
• Eksik incelemeye dayalı ret mülkiyeti ihlal eder.

Bu karar, idarenin hukuka aykırı işlemleri neticesinde mağdur olan vatandaşların maddi zararlarının tazmin edilmesi konusunda son derece kritik bir hukuki anlam taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, idare tarafından haksız yere iptal edilen bir işyeri açma ve çalışma ruhsatı nedeniyle işletilemeyen ticari işletmenin uğradığı kazanç kaybının, sadece işletme defterlerindeki kısa süreli kar-zarar kayıtlarına bakılarak yüzeysel bir biçimde reddedilemeyeceğini açıkça ortaya koymuştur. Karar, zararın miktarının matematiksel olarak tam ve kesin bir şekilde hesaplanmasında zorluk yaşanmasının, zararın hiç var olmadığı şeklinde yorumlanamayacağını ve idarenin bu zararı tazmin yükümlülüğünü ortadan kaldırmayacağını çok net bir dille vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, idari yargı mercilerinin tazminat (tam yargı) taleplerini incelerken çok daha titiz ve kapsamlı bir araştırma yapmaları gerektiğini göstermektedir. Yeni açılmış ve kısa süre sonra haksız bir idari işlemle kapatılmış ticari işletmelerin "zaten kâr etmiyordu" veya "kazancı belirsiz" gerekçesiyle tazminatsız bırakılması şeklindeki mağdur edici uygulamalara güçlü bir set çekilmiştir. Anayasa Mahkemesi; yerinde keşif yapılması, uzman bilirkişi incelemesi alınması ve işletmenin müşteri çevresi oluşturma potansiyeli gibi ekonomik unsurların eksiksiz değerlendirilmesini şart koşarak idare mahkemelerine ve idare hukukuna yön verecek çok temel bir içtihat oluşturmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, kiraladığı iki katlı bir yapıda içkili lokanta açmak amacıyla ilgili yerlerden izin alarak belediyeden işyeri açma ve çalışma ruhsatı almıştır. Ancak belediye, oldukça kısa bir süre sonra yapı kullanma ruhsatı sunulmadığı gerekçesiyle bu çalışma ruhsatını iptal etmiş ve işyerini faaliyetten men etmiştir. Başvurucunun bu işleme karşı açtığı dava sonucunda, belediyenin tesis ettiği iptal işlemi mahkemece hukuka aykırı bulunarak iptal edilmiş ve ruhsat başvurucuya geri verilmiştir.

Bunun üzerine başvurucu, idarenin haksız işlemi nedeniyle işyerinin kapalı kaldığı yaklaşık üç yıllık dönemde uğradığı 600.000 TL tutarındaki maddi zararın tazmini talebiyle belediyeye karşı tazminat davası açmıştır. İdare mahkemesi, işyerinin faaliyette kaldığı sadece üç aylık süre zarfında zarar ettiğini gösteren defter kayıtlarına dayanarak, uğranılan zararın kesin olarak kanıtlanamadığı gerekçesiyle tazminat davasını reddetmiştir. Başvurucu ise zararın bilirkişilerce hesaplanmadığını ve haksız işlem nedeniyle mağdur edildiğini belirterek mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı karara bağlarken öncelikle Anayasa m. 35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkının sınırlarını ve devletin bu alandaki pozitif yükümlülüklerini temel kural olarak ele almıştır. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bir işyerini işletebilmek için idareden alınan ruhsat, o kişiye gelir getirici bir ticari faaliyete imkân sağladığı için net bir ekonomik değer oluşturur ve mülkiyet hakkı kapsamında "mülk" niteliği taşır.

Hukuk devletinde idare, hukuka aykırı olarak tesis ettiği işlemlerin sebep olduğu hak ihlallerini gidermekle mükelleftir. Bu kapsamda idare, doktrinde ve evrensel hukukta kabul gören "eski hâle getirme" (restitutio in integrum) ilkesi gereğince, hukuka aykırı işlem tesis edilmemiş olsaydı kişi veya kurum o an hangi durumda olacaksa onu mümkün olduğunca o konuma getirmek ve oluşan zararı karşılamak zorundadır.

Mülkiyet hakkına haksız bir müdahalede bulunulduğunda, malikin zarar ve kayıplarının telafi edilmesini sağlayan etkili idari veya yargısal hukuki mekanizmaların oluşturulması anayasal bir emirdir. Hukuka aykırı idari bir işlem nedeniyle ticari işletmeye erişimin engellenmesi, bu işletmenin kullanımından kaynaklanacak ekonomik yarar tutarınca doğrudan bir zararın ortaya çıkmasına yol açar. Zararın miktarının hesaplanmasında belli ölçüde güçlüklerle karşılaşılması veya net rakamın kolayca bulunamaması, zararın ihtimal dâhilinde olduğunun göz ardı edilmesi için geçerli ve makul bir hukuki gerekçe olarak kullanılamaz.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı mülkiyet hakkının korunmasına ilişkin usule yönelik güvenceler ve kamu yararı ile birey yararı arasındaki adil denge kriteri çerçevesinde kapsamlı şekilde değerlendirmiştir. Başvurucuya ait lokantanın, yargı makamlarınca hukuka aykırı bulunarak kesinleşen bir şekilde iptal edilen idari işlem nedeniyle yaklaşık üç yıl boyunca faaliyet gösteremediği hususu tartışmasızdır. Buna rağmen, zararın tazmini talebiyle açılan tam yargı davasında idare mahkemesinin, işyerini bizzat yerinde incelemek, keşif yapmak ve elde edilen fiziki veriler ışığında uzman bir bilirkişi raporu almak yerine, yalnızca ilk üç aylık işletme defterlerindeki zarar kayıtlarına dayanarak davayı reddettiği tespit edilmiştir.

İdare mahkemesinin, ticari bir işyerinin açılış sürecinde yapılan ciddi harcamaları, üç yıl boyunca ticari faaliyet gösterilememesinin müşteri çevresi oluşturmaya ve işletmenin marka tanınırlığına yapacağı olumsuz etkileri kararında hiçbir şekilde tartışmadığı belirlenmiştir. Yüksek Mahkeme, bir zararın miktarının tam olarak bilinmemesi veya hesaplanmasındaki teknik güçlüklerin, zararın hiç tazmin edilmemesi için yasal bir bahane oluşturamayacağının altını çizmiştir. Zarar gören vatandaşın, yargı mercileri önünde zararının varlığını ortaya koyma ve ispatlama imkânından, usul hukukuna uygun olmayan eksik ve şekilci incelemelerle mahrum bırakıldığı açıkça anlaşılmıştır.

Bu eksik hukuki yaklaşım, idarenin hukuka aykırı eyleminden doğan haksız etkilerin düzeltilmesi için işletilen yargısal mekanizmanın giderici ve telafi edici bir nitelik taşımadığını ortaya koymaktadır. Başvurucu, mülkiyet hakkının mahkemeler önünde sağladığı usule ilişkin güvencelerden tümüyle yoksun bırakılmış ve kendisine şahsi olarak olağan dışı, aşırı bir külfet yüklenmiştir. Yaşanan bu külfet, idarenin eylemi ile başvurucunun mülkiyet hakkının korunması arasında bulunması gereken adil dengeyi başvurucu aleyhine ölçüsüz bir şekilde bozmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının ihlal edildiği ve yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir.