Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | İbrahim Kanal | 2021/8744 BN. ═══════════════════════════════════════════════════════════

KARARIN KÜNYESİ

• Karar düzeltmede gerekçesiz dönüş hak ihlalidir.
• Esaslı iddialar mahkemelerce mutlaka karşılanmalıdır.
• Hizmet kusuru iddiaları gerekçeli incelenmelidir.
• Zararın tespiti eksik incelemeye dayandırılamaz.

Bu karar, idari yargıdaki tazminat davalarında ve özellikle terör eylemlerinden doğan zararların giderilmesinde mahkemelerin gerekçelendirme yükümlülüğünün sınırlarını ve yargısal süreçteki asgari standartları net bir şekilde çizmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, kanun yolu mercilerinin kendi verdikleri detaylı bozma kararlarından karar düzeltme aşamasında hiçbir yeni veya makul gerekçe göstermeksizin dönmelerinin ve yerel mahkeme kararını doğrudan onamalarının adil yargılanma hakkını derinden zedelediğini vurgulamıştır. Tarafların yargılamanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialarının, özellikle de idarenin hizmet kusuruna ve gerçek maddi zararın boyutuna yönelik hayati itirazların cevapsız bırakılması hukuken kabul edilemez bulunmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisine bakıldığında, idare mahkemelerinin ve Danıştay'ın terör tazminatı dosyalarında sadece idari komisyon kararlarıyla ve maktu ödemelerle yetinmemesi gerektiği, her davanın kendi özgül ağırlığı içinde değerlendirilmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Vatandaşların olayda idarenin ağır hizmet kusuru bulunduğu ve gerçek zararlarının komisyonların ödediği miktarların çok üzerinde olduğu yönündeki iddiaları, yargı mercileri tarafından derinlemesine ve titizlikle incelenmek zorundadır. Aksi takdirde, mahkemelerin uyuşmazlığın esasına girmeyen, denetimden yoksun ve şablon gerekçelerle davaları reddetmesi, anayasal bir temel güvence olan gerekçeli karar hakkının doğrudan ihlali sonucunu doğurmaya devam edecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde 11 Mayıs 2013 tarihinde meydana gelen ve elli bir kişinin hayatını kaybetmesine yol açan yıkıcı terör saldırısında gözünden ağır şekilde yaralanan başvurucu, mesleği olan kaynakçılığı yapamaz hâle gelmiştir. Ortaya çıkan bu ağır mağduriyetinin ve kalıcı maddi zararının karşılanması amacıyla ilgili idarelere başvuru yapan vatandaşa, Zarar Tespit Komisyonu tarafından sadece 4.000 TL gibi maktu bir ödeme yapılmıştır. Söz konusu miktarın maluliyetini ve kazanç kaybını gidermede fazlasıyla yetersiz olduğunu, olayda idarenin gerekli güvenlik tedbirlerini almayarak ağır hizmet kusuru işlediğini ve gerçek maddi zararının tespit edilerek manevi tazminatla birlikte ödenmesi gerektiğini talep eden başvurucu, idarelere karşı tam yargı davası açmıştır. Sonuç olarak idarenin ödediği tutarın adil olup olmadığı ve olayda hizmet kusuru bulunup bulunmadığı davanın ana ihtilafını oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlığı karara bağlarken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en ayrılmaz parçalarından biri olan gerekçeli karar hakkı üzerinde titizlikle durmuştur. Adil yargılanma hakkı, kişilerin mahkemeler önünde hakkaniyete uygun, şeffaf ve denetlenebilir bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı amaçlayan en temel anayasal güvencedir.

Genel hukuk prensiplerine göre, mahkeme kararlarının davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca davanın seyrini değiştirebilecek şekilde ileri sürülen iddia ve itirazlar hakkında yeterli, makul ve tatmin edici bir gerekçe içermesi zorunludur. Uyuşmazlığın esasıyla ilgisiz, kalıplaşmış şablonlar veya eksik gerekçelerle karar verilmesi adil yargılanma hakkıyla asla bağdaşmaz. Yargılama makamlarının, özellikle 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında komisyonlarca yapılan sınırlı ödemeleri peşinen yeterli görerek idarenin genel hükümlere ve hizmet kusuruna dayalı sorumluluğunu incelemekten kaçınması, gerekçeli karar hakkının özünü derinden zedeler.

Bununla birlikte, kanun yolu incelemesi yapan üst derece mercilerinin (örneğin Danıştay), yerel mahkeme kararlarını onarken aynı gerekçeyi kullanmaları veya yerel mahkeme kararına atıf yapmaları kural olarak usule uygun ve yeterli görülse de, tarafların uyuşmazlığın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialarının kanun yolu aşamasında da mutlaka karşılanması gerekmektedir. Somut yargılama pratiğinde olduğu gibi, temyiz merciinin daha önce idarenin ağır hizmet kusuru bulunduğuna dair son derece detaylı bir bozma kararı verdikten sonra, karar düzeltme aşamasında bu görüşünden tamamen, aniden ve en ufak bir gerekçe dahi göstermeksizin dönmesi hukuki güvenlik, öngörülebilirlik ve belirlilik ilkelerine açıkça aykırıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda derece mahkemelerinin yıllar süren yargılama sürecindeki tutumunu, verdikleri kararların içeriklerini ve kararlara dayanak yapılan gerekçeleri çok detaylı bir şekilde incelemiştir. Yerel mahkemenin, başvurucunun idarenin olayda ağır hizmet kusuru bulunduğuna yönelik sunduğu delilleri ve ciddi iddialarını hiç araştırmadan karar verdiği görülmüştür. Mahkemenin, olayın yalnızca olağanüstü bir terör eylemi olması nedeniyle sadece 5233 sayılı Kanun çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varması ve genel hükümlere gitmemesi anayasal denetimde son derece eksik bulunmuştur. Başvurucunun, mesleğini bir daha yapamayacak derecede ciddi bir maluliyet yaşamasına karşın, idari komisyon tarafından belirlenen maktu tazminatı hukuka uygun ve yeterli gören mahkeme yaklaşımı, zararın gerçek boyutunu hesaplamaktan ve adalet tesis etmekten uzak kalmıştır.

Yargılama sürecindeki en büyük eksiklik ise temyiz aşamasında yaşanmıştır. Temyiz incelemesi sırasında Danıştay, idarenin hizmet kusuru olduğunu idari raporlara ve ceza dosyalarına dayanarak açıkça tespit etmiş, gerçek maddi zararın tazminat hukukunun genel hükümlerine göre bilirkişi marifetiyle hesaplanması gerektiğine karar vererek yerel mahkeme hükmünü bozmuştur. Ancak davalı idarelerin karar düzeltme talebi üzerine dosyayı yeniden ele alan aynı Daire, hiçbir yeni hukuki gerekçe sunmaksızın ve daha önceki isabetli tespitlerinden neden vazgeçtiğini tek kelimeyle dahi açıklamaksızın kendi bozma kararını kaldırmış ve yerel mahkemenin hukuka aykırı ret kararını onamıştır.

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun kalıcı sağlık durumu, bedensel engeli nedeniyle oluşan iş gücü kaybı ve idarenin açık sorumluluğuna ilişkin yargılamanın esasına direkt temas eden bu esaslı itirazların hiçbir yargı merciince aydınlatılmadığını ve karşılanmadığını kesin olarak tespit etmiştir. Kanun yolu merciinin tamamen gerekçesiz bir biçimde kendi kararından dönmesi, başvurucunun adalete olan inancını zedelediği gibi mahkeme kararının üst denetlenebilirliğini de imkânsız kılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun uyuşmazlığın sonucuna etkili iddia ve itirazlarının derece mahkemelerince ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmaması nedeniyle Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.