Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İnfaz hâkimliği şikayetleri esastan incelemelidir.
• Görevsizlik kararı hak arama hürriyetini engeller.
• Cezaevi koşulları etkili denetime tabi olmalıdır.
• Etkili başvuru hakkı teorikte kalmamalıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında tutulan mahpusların barınma ve yaşam koşullarına ilişkin şikâyetlerinin yargı mercileri tarafından nasıl ele alınması gerektiği hususunda kritik bir hukuki çerçeve çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, cezaevi şartlarına yönelik iddiaların infaz hâkimlikleri tarafından şeklî bir yaklaşımla ve esasa girilmeksizin görevsizlik gerekçesiyle reddedilmesini, anayasal güvence altındaki hak arama hürriyeti ve etkili başvuru hakkının açık bir ihlali olarak nitelendirmiştir. Karar, kötü muamele yasağının usul boyutunun sadece idari bir araştırma yükümlülüğü olmadığını, aynı zamanda devam eden ihlal iddialarına karşı işleyen ve sonuç alıcı bir yargısal başvuru mekanizmasının sunulmasını da zorunlu kıldığını teyit etmektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu içtihat infaz hâkimliklerinin yasal görev alanını daraltıcı yorumlardan kaçınmaları gerektiğine net bir şekilde işaret etmektedir. Mahpusların şikâyetlerini görev alanı dışında sayarak incelemesiz bırakan mahkeme kararları, bundan böyle etkili başvuru hakkının ihlali bağlamında devlete doğrudan tazminat sorumluluğu doğurabilecektir. Uygulamadaki önemi ise, ceza infaz kurumlarındaki fiziki koşulların, kalabalıklaşmanın ve altyapı yetersizliklerinin yargısal denetimden bağışık tutulamayacağını kesin bir dille ortaya koymasından ileri gelmektedir. Bu sayede, tutuklu ve hükümlülerin insani şartlarda barındırılma hakları daha güçlü bir koruma kalkanına kavuşturulmuş olmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, ceza infaz kurumunda tutuklu bulunan Tolga Doğan'ın, kaldığı cezaevindeki kötü yaşam koşullarını yargıya taşıması ancak mahkemelerin bu iddiaları incelemeyi reddetmesi üzerine ortaya çıkmıştır. Tutuklu; koğuşların olması gerekenin iki katı aşırı kalabalık olduğunu, yeterli ranza bulunmadığı için tuvalet ve banyo önünde yerde yatmak zorunda kaldığını, tavan borularından üzerine pis su aktığını, banyo kapısının olmadığını ve sıcak suyun son derece yetersiz olduğunu belirterek cezaevi idaresine başvurmuştur.

İdarenin bu sorunları görev alanı dışında olduğu gerekçesiyle çözmemesi üzerine konuyu İnfaz Hâkimliğine taşıyan Tolga Doğan, mahkemenin "şartların düzeltilmesi talebinin görev ve yetki alanlarında olmadığı" gerekçesiyle şikâyetini esastan incelemeden reddetmesiyle karşılaşmıştır. Bu karara karşı yaptığı itiraz da Ağır Ceza Mahkemesi tarafından usule uygun bulunarak reddedilince, başvurucu cezaevi şartlarının kötülüğü nedeniyle kötü muamele yasağının ve şikâyetlerini esastan inceleyecek bir merci bulamaması nedeniyle etkili başvuru hakkının ihlal edildiğini öne sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken öncelikle devletin kişilerin maddi ve manevi varlığını koruma yükümlülüğüne ve hak arama hürriyetine ilişkin evrensel hukuk kurallarına dayanmıştır. İncelemenin merkezinde, Anayasa'nın 40. maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkı ile Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan kötü muamele yasağı bulunmaktadır.

Uyuşmazlığın çözümünde doğrudan uygulanan yasal düzenleme 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu m. 4 hükmüdür. Bu maddeye göre; hükümlü ve tutukluların ceza infaz kurumlarına kabul edilmeleri, yerleştirilmeleri, barındırılmaları, ısıtılmaları, giydirilmeleri, beslenmeleri, temizliklerinin sağlanması ve dışarıyla ilişkileri gibi her türlü idari işlem ve faaliyete ilişkin şikâyetleri incelemek ve karara bağlamak infaz hâkimliklerinin asli ve temel görevleri arasında sayılmıştır.

Yerleşik içtihat prensipleri uyarınca, etkili başvuru hakkı sadece teorik olarak kanunlarda var olan bir itiraz mekanizması sunulmasını değil, bu mekanizmanın pratikte de uygulanabilir ve başarı şansı sunan sonuç alıcı bir yol olmasını zorunlu kılar. Bireylerin anayasal bir haklarının ihlal edildiğine yönelik savunulabilir düzeydeki iddialarının, makul ve erişilebilir bir yargı yoluyla esastan incelenmesi şarttır. İlgili mevzuatın yargı mercilerine başvurma imkânını ortadan kaldıracak şekilde dar yorumlanmaması, mahkemelerin hak ve özgürlükleri merkeze alan bir yaklaşım sergilemesi gerekmektedir. Şayet bir yargı mercii, açıkça kanunla kendisine verilmiş bir denetim görevini görevsizlik gerekçesiyle yerine getirmekten kaçınırsa, bu durum kişinin kötü muamele iddialarına karşı başvurabileceği hukuki yolların fiilen işlemez hâle gelmesi sonucunu doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun somut olaya ilişkin iddialarını incelerken öncelikle derece mahkemelerinin usule ve esasa yaklaşımını değerlendirmiştir. Başvurucunun ceza infaz kurumundaki aşırı kalabalık, yetersiz yatak kapasitesi, hijyen sorunları, pis su sızıntısı ve diğer olumsuz fiziksel şartlara yönelik şikâyetlerinin büsbütün temelsiz olmadığı, aksine incelenmeye ve araştırılmaya değer, savunulabilir mahiyette iddialar olduğu tespit edilmiştir.

Mahkemenin değerlendirmelerine göre, 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu m. 4 hükmü, infaz hâkimliklerine mahpusların hak ve hürriyetlerinin korunması adına son derece geniş bir görev alanı tanımlamaktadır. Başvurucunun barınma koşullarına ilişkin şikâyetleri açıkça bu yasal düzenlemenin kapsamına girmesine rağmen, İnfaz Hâkimliği tarafından esasa girilmeksizin görevsizlik kararı verilmesi ağır bir hukuki eksiklik olarak nitelendirilmiştir. Derece mahkemeleri, bu şikayetlerin neden yasadaki açık düzenlemenin kapsamına girmediği hususunda hiçbir ikna edici açıklama sunmamış, şikâyetleri tamamen incelemesiz ve cevapsız bırakmıştır.

Anayasa Mahkemesi, mevzuatın mahkemelere bu tür şikâyetleri denetleme yetkisini açıkça ve şüpheye yer bırakmayacak biçimde vermiş olmasına rağmen yargısal makamların görevden kaçınan bu dar yorumunun, temel hak iddialarının etkili bir şekilde araştırılmasına engel olduğuna vurgu yapmıştır. İtirazları inceleyen Ağır Ceza Mahkemesinin de İnfaz Hâkimliğinin bu eksikliğini giderecek bir karar almadığı, dolayısıyla başvurucuya asgari güvenceleri barındıran ve pratikte işleyen etkili bir hukuk yolunun sunulmadığı açıkça ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kötü muamele yasağıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvurucunun manevi tazminat talebini kabul etmiştir.