Anayasa Mahkemesi Emrah Yaman ve Diğerleri Kararı 2021/22189 B.

Bu karar, mülkiyet hakkı bağlamında geçici hukuki koruma önlemlerinin, özellikle ihtiyati tedbir ve el koyma uygulamalarının makul süreyi aşmasının anayasal bir ihlal oluşturduğunu net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, yargılama süreçlerinde uygulanan tedbir kararlarının geçici doğasına dikkat çekerek, bu kısıtlamaların uyuşmazlık çözülene kadar uzamasının mülk sahipleri üzerinde yarattığı belirsizliği hukuka aykırı bulmuştur. Karar, yargısal makamların tedbir kararı verirken ve bu kararları sürdürürken sahip oldukları takdir yetkisinin sınırsız olmadığını, mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde uzun süreli bir kısıtlamanın bireylere orantısız bir külfet yüklediğini vurgulamaktadır.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, devam eden yargılamalarda ve icra takiplerinde uygulanan uzun süreli tedbir işlemlerinin sıkı bir denetime tabi tutulması gerektiğini göstermektedir. Karar, mahkemelerin uygulanan tedbirlerin devamında zorunluluk bulunup bulunmadığını düzenli olarak değerlendirmeleri ve süreci ivedilikle sonuçlandırmaları gerektiğine dair güçlü bir içtihat niteliğindedir. Benzer davalarda, mülkiyetin dondurulması veya kullanılamaz hâle getirilmesi sonucunu doğuran uzun süreli tedbirler sebebiyle devletin tazminat ödeme yükümlülüğü doğabileceğinden, yargı makamlarının daha hassas ve hızlı hareket etmesi zorunluluğu bir kez daha tescillenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, haklarında yürütülen hukuki süreçler kapsamında mal varlıkları üzerine konulan geçici hukuki koruma tedbirlerinin çok uzun süredir devam etmesi nedeniyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Başvurucular, malları üzerindeki ihtiyati tedbir ve benzeri sınırlandırma kararlarının makul süreyi aşarak yıllarca kaldırılmaması yüzünden mülkiyet haklarını kullanamadıklarını, varlıkları üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunamadıklarını ve bu sebeple ciddi şekilde mağdur olduklarını iddia etmişlerdir.

Söz konusu uyuşmazlığın temelinde, hukuki sürecin uzaması sebebiyle başlangıçta geçici olarak verilen tedbir kararının fiilen kalıcı ve belirsiz bir kısıtlamaya dönüşmesi yatmaktadır. Başvurucular, tedbirlerin bu kadar uzun süre uygulanmasının mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahale teşkil ettiğini belirterek ihlalin tespit edilmesini ve uğradıkları maddi ile manevi zararların giderilmesini talep etmişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkı çerçevesinde değerlendirmektedir. Mülkiyet hakkı, malik olan kişiye eşya üzerinde hukuk düzeninin sınırları içinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisi verir. Ancak bu hak mutlak bir hak olmayıp sadece kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabilir.

Mülkiyet hakkına yapılan bir müdahalenin anayasal ölçütlere uygun olabilmesi için kanuni bir dayanağının bulunması, meşru bir amaç taşıması ve ölçülülük ilkesine uygun olması zorunludur. Ölçülülük ilkesi genel itibarıyla elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt ilkelerini ihtiva eder. Özellikle hukuki uyuşmazlıklarda uygulanan geçici hukuki koruma yolları, davanın sonucunda elde edilecek hakkın korunması amacıyla başvurulan yasal araçlardır. Ancak bu tedbirlerin amacı dışında veya makul olmayan süreler boyunca sürdürülmesi, hakkın özüne zarar verir.

Yerleşik Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, mülkiyet hakkını sınırlandıran bir tedbirin ölçülü kabul edilebilmesi için kapsamı ve süresi itibarıyla orantılı uygulanması şarttır. Geçici bir tedbirin makul olmayan bir süre devam etmesi, malikin mülkiyet hakkından doğan yetkilerini kullanmasını belirsiz bir zamana kadar öteler. Bu durum, mülk sahibine katlanılması zor ve orantısız bir külfet yükler. Yargısal makamların, tedbir sürecinde mülkiyet hakkının gerektirdiği ivediliği ve özeni gösterme sorumluluğu bulunmaktadır. Aksi bir durum doğrudan mülkiyet hakkının ihlaline sebebiyet vermektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların mal varlıkları üzerine konulan tedbirlerin mevcut durumunu incelemiş ve aralarında hukuki irtibat bulunan birden fazla bireysel başvuruyu birleştirerek esastan karara bağlamıştır. Yapılan hukuki değerlendirmede, başvurucuların mülkiyet haklarına yönelik uygulanan tedbir kararlarının, başvuru tarihi itibarıyla çok uzun süredir devam etmekte olduğu tespit edilmiştir. Mahkeme, daha önceki emsal kararlarında belirlediği ilkeler ışığında, ihtiyati tedbir ve benzeri kısıtlamaların asıl uyuşmazlığı kesin olarak çözecek nitelikte olmaması ve sadece geçici bir koruma sağlaması gerektiğini vurgulamıştır.

Mevcut olayda, doğası gereği geçici nitelikte olması gereken tedbir kararlarının yıllar boyunca devam etmesi, başvurucuların mülkiyet hakkından kaynaklanan temel yetkilerini kullanamamalarına yol açmıştır. Bu durum, mülk sahiplerine orantısız ve aşırı bir yük getirmiş, kamu yararı ile bireysel hak arasındaki adil denge başvurucular aleyhine bozulmuştur. Yargısal makamların, tedbirlerin devamı sürecinde mülkiyet hakkının gerektirdiği olağan özeni ve ivediliği göstermediği anlaşılmıştır.

Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi, ihlalin tespit edilmesinin somut uyuşmazlığın gelinen aşamasında doğrudan tedbirin kaldırılmasını gerektirmeyeceğini, ancak bu uzun süreli uygulamanın yarattığı manevi tahribatın tazmin edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Başvurucuların talep ettiği maddi tazminat istemleri ise, uğranıldığı iddia edilen zarar ile tespit edilen ihlal arasında kesin bir illiyet bağı kurulamadığı ve yeterli belge sunulmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Ancak, mülkiyet hakkına yapılan bu ölçüsüz müdahale nedeniyle yaşanan mağduriyetin giderilebilmesi adına manevi tazminat ödenmesine kanaat getirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, tedbir kararlarının makul olmayan bir süre devam etmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvurucuların manevi tazminat talebini kabul etmiştir.