Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İfade özgürlüğüne yönelik müdahaleler kanuni dayanağa sahip olmalıdır.
• Disiplin cezaları ifade özgürlüğü ihlaline yol açabilir.
• Hukuka aykırı disiplin cezalarının infazı manevi zarar doğurur.
• İhlalin sonradan tespiti, infaz edilen cezanın zararını gidermez.

Bu karar hukuken, ceza infaz kurumlarında tutulan mahpusların yargı mercilerine sundukları dilekçelerdeki ifadeleri nedeniyle disiplin cezası ile cezalandırılmalarının, ifadenin doğrudan kurum görevlilerini hedef almadığı hâllerde ifade özgürlüğüne ağır bir müdahale teşkil ettiğini ortaya koymaktadır. Mahpusların temel hak ve hürriyetlerinin, infazın doğası gereği sınırlandırılabileceği kabul edilmekle birlikte, bu sınırlandırmaların keyfî olamayacağı ve hukuki dayanaktan yoksun disiplin cezalarının temel hak ihlallerine yol açacağı net bir şekilde ifade edilmiştir. Ayrıca, hukuka aykırı olduğu sonradan tespit edilen ve iptal edilen bir disiplin cezasının, eğer fiilen infazı gerçekleşmişse, salt iptal kararıyla ihlalin giderilmiş sayılamayacağı vurgulanmıştır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, özellikle infaz hâkimlikleri ve ceza infaz kurumu idareleri üzerinde yoğunlaşmaktadır. Karar, mahpusların yargı organlarına erişim ve meramlarını anlatma süreçlerinde kullandıkları dilin, salt cezaevi idaresini rahatsız ettiği gerekçesiyle şeklî ve genişletici yorumlarla disiplin soruşturmasına konu edilemeyeceğini göstermektedir. Uygulamadaki önemi ise, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması prensibine getirdiği yaklaşımdır. İnfaz edilmiş bir hücre cezasının mahpus üzerinde geriye döndürülemez psikolojik ve fiziksel etkileri bulunduğundan, devletin bu mağduriyeti gidermek adına mutlaka manevi tazminat ödemekle yükümlü olduğu, mahkemece "kararın kaldırılması" işleminin tek başına yeterli bir telafi yöntemi sunmadığı güçlü bir içtihat hâline getirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Volkan Bayar, F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda barındırıldığı dönemde, Ankara Bölge Adliye Mahkemesine hitaben bir dilekçe yazmıştır. Ceza infaz kurumu yönetimi, başvurucunun bu dilekçesinde kullandığı ifadelerin kurum görevlilerine yönelik hakaret ve tehdit içerdiğini ileri sürerek disiplin soruşturması başlatmış ve başvurucuya on bir gün süreyle hücreye koyma cezası vermiştir. Başvurucu, verilen bu disiplin cezasına karşı infaz hâkimliğine ve ağır ceza mahkemesine itirazlarda bulunmuş ancak itirazları reddedilmiş ve hücre cezası infaz edilmiştir. Daha sonra Kocaeli Cumhuriyet Başsavcılığının, söz konusu ifadelerin cezaevi personeline yönelik olmadığı ve cezanın hukuka aykırı olduğu yönündeki talebi üzerine infaz hâkimliği önceki kararını kaldırarak disiplin cezasını iptal etmiştir. Başvurucu, haksız yere hücre cezası çekmesine neden olan bu süreçte ifade özgürlüğünün ihlal edildiğini belirterek maddi ve manevi zararlarının giderilmesi talebiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü çerçevesinde inceleme yapmıştır. Mahkeme, olay ve olguların hukuki nitelendirmesini bizzat kendisi yaparak, yargı mercilerine gönderilen dilekçedeki ifadeler nedeniyle verilen disiplin cezasını bütünüyle ifade özgürlüğü kapsamında ele almıştır. Disiplin cezasının dayanağı olan 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.44 hükmü, kurum görevlilerine hakaret veya tehditte bulunmayı hücre cezası gerektiren bir eylem olarak düzenlemektedir. Ayrıca cezanın artırılmasına yönelik 5275 sayılı Kanun m.48 hükmü de somut olayda ceza infaz kurumu idaresi tarafından tatbik edilmiştir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihat prensipleri uyarınca, bir temel hak ve hürriyetin ihlalinin bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılabilmesi için temel kural, mümkün olduğunca eski hâle getirmenin, yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmasıdır. Bu ilke gereği, devam eden ihlalin durdurulması, ihlale konu kararın veya işlemin ve bunların yol açtığı sonuçların ortadan kaldırılması esastır. Eğer ihlalin sebep olduğu maddi veya manevi zararlar doğmuşsa, bu zararların uygun telafi yöntemleriyle giderilmesi anayasal bir zorunluluktur. İnfaz hukuku bağlamında, hukuka aykırılığı saptanmış bir disiplin cezasının geri alınması veya iptal edilmesi kural olarak ihlali sonlandırsa da, cezanın hâlihazırda infaz edilmiş olması durumunda eski hâle getirme ilkesi gereği yalnızca iptal kararı yeterli bir giderim sağlamaz. Bu durumda, bireyin uğradığı hak ihlalinin ve manevi sarsıntının parasal bir karşılıkla, manevi tazminat yoluyla telafi edilmesi hukuki bir gerekliliktir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruya konu olayda ceza infaz kurumu disiplin kurulunun başvurucuya verdiği on bir günlük hücreye koyma cezasının hukuki sürecini detaylıca incelemiştir. Başvurucunun şikâyeti üzerine ilk etapta infaz hâkimliğinin ve itiraz mercii olan ağır ceza mahkemesinin başvuruları reddettiği, cezanın kesinleşerek infaz edildiği tespit edilmiştir. Ancak bireysel başvuru yapıldıktan uzun bir süre sonra Kocaeli Cumhuriyet Başsavcılığının yazısı üzerine aynı infaz hâkimliği, başvurucuya verilen cezanın usul ve kanuna aykırı olduğunu belirterek işlemi ve cezanın sonuçlarını ortadan kaldırmıştır. İptal gerekçesinde, başvurucunun dilekçesindeki sözlerin muhatabının ceza infaz kurumu görevlileri olmadığı açıkça vurgulanmıştır.

Anayasa Mahkemesi, bu iptal kararıyla birlikte aslında derece mahkemesi tarafından başvurucunun ifade özgürlüğünün ihlal edildiğinin zımnen kabul edildiğini saptamıştır. Dolayısıyla bireysel başvuruda Anayasa Mahkemesinin önünde çözümlenmesi gereken yegâne meselenin, gerçekleşen bu ihlalin yeterli düzeyde giderilip giderilmediği hususu olduğu kanaatine varılmıştır. Mahkeme, infaza konu kararın hukuka aykırılığının sonradan tespit edilmesine rağmen, on bir günlük hücre cezasının fiilen infaz edilmiş olması karşısında ihlalin sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırıldığından söz edilemeyeceğini değerlendirmiştir.

Hücreye koyma gibi mahpusun koşullarını ağırlaştıran ve özgürlüğünü cezaevi şartları içinde daha da kısıtlayan bir cezanın haksız yere infaz edilmesi nedeniyle uğranılan manevi zararların, sadece hukuka aykırılık tespiti ve işlemin iptali ile telafi edilemeyeceği açıktır. Eski hâle getirme kuralı çerçevesinde, ihlalin sonuçlarının tam olarak giderilebilmesi için mağduriyete karşılık gelen bir tazminat ödenmesi gerektiği hüküm altına alınmıştır. Başvurucu maddi zarara ilişkin somut bir bilgi veya belge sunmadığı için maddi tazminat talepleri reddedilmiş, ancak ifade özgürlüğüne yönelik haksız müdahalenin yarattığı manevi zararın karşılanması zorunlu görülmüştür.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve manevi tazminat talebini kabul etmiştir.