Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Gerekçesiz hükmün tefhimi başvuru süresini başlatmaz.
• Kanun yolu süresi gerekçenin tebliğiyle başlar.
• Kısa karar üzerinden istinaf beklenmesi ölçüsüzdür.
• Erişim hakkı katı usul yorumlarıyla engellenemez.

Bu karar, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı bağlamında, kanun yollarına başvuru sürelerinin ne zaman başlayacağı hususunda son derece önemli bir güvence sağlamaktadır. Mahkemelerin yalnızca kısa kararı açıklayarak (tefhim) süreleri başlatması ve gerekçeli karar henüz ortada yokken taraflardan kanun yoluna başvurmalarını beklemesi, hak arama hürriyetine yönelik ağır ve ölçüsüz bir müdahale olarak tescillenmiştir. Karar, hukuki güvenlik ilkesinin bir gereği olarak, bireylerin itiraz gerekçelerini oluşturabilmeleri için kararın hukuki ve maddi gerekçesini bilmeleri gerektiği gerçeğini bir kez daha güçlü biçimde vurgulamaktadır.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, hukuk ve icra mahkemelerinde sıklıkla karşılaşılan "tefhimle başlayan süreler" kuralının, gerekçeli kararın açıklanmadığı durumlarda hak kayıplarına yol açamayacağını netleştirmektedir. Yargı mercileri, kısa kararın tefhimini süre başlangıcı olarak kabul ederken, gerekçenin taraflara bildirilip bildirilmediğini mutlaka dikkate almak zorunda kalacaktır. Benzer davalar için tartışmasız bir emsal teşkil eden bu içtihat, süre aşımı nedeniyle usulden reddedilen kanun yolu başvurularının önüne geçecek ve vatandaşların adalete erişimini çok daha adil ve öngörülebilir bir zemine oturtacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, ihalenin feshi talebiyle bir dava açmış ancak bu dava ilk derece mahkemesi tarafından reddedilmiştir. Başvurucu bu ret kararına karşı istinaf kanun yoluna başvurmuştur. Ancak İcra Mahkemesi, başvurucunun istinaf talebini, sürenin kısa kararın mahkemede yüzüne okunduğu (tefhim edildiği) tarihten başladığını ve yasal sürenin kaçırıldığını belirterek ek bir kararla reddetmiştir. Başvurucu, sürenin gerekçeli kararı öğrenmeden başlatılamayacağını savunarak bu ek kararı da istinaf etmiş, fakat istinaf mahkemesi bu talebi kesin olarak reddetmiştir. Kararın temyiz edilmesi üzerine Yargıtay da istinaf mahkemesi kararının kesin olduğu gerekçesiyle temyiz talebini reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, henüz gerekçesini bilmediği bir karara karşı istinaf süresinin başlatılmasının mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuruları incelerken dayandığı temel kural, Anayasa m.36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkıdır. Mahkemeye erişim hakkı, kişilerin iddia ve savunmalarını etkili bir biçimde yetkili yargı mercileri önüne taşıyabilmelerini ve uyuşmazlıkların adil bir şekilde çözümlenmesini teminat altına alır. Dava açma veya kanun yoluna başvuru süreleri gibi usul kurallarının, yargılamanın düzenli işleyişi ve hukuki istikrar için meşru bir amacı bulunsa da, bu kuralların mahkemeler tarafından aşırı katı veya öngörülemez biçimde yorumlanması, kişilerin mahkemeye erişim hakkının özünü doğrudan zedeleyebilir.

Yüksek Mahkeme, bu tür uyuşmazlıklarda yerleşik içtihat prensibi olan Rüstem Gül kararına atıf yapmaktadır. Bu temel içtihada göre, yargılama sonunda gerekçesi açıklanmamış ve sadece hüküm fıkrasından ibaret olan kısa kararın tefhim edilmiş (yüze okunmuş) olması, tek başına kanun yoluna başvuru süresini usulüne uygun şekilde başlatmaz. Bir mahkeme kararının hukuka uygunluk denetimine tabi tutulabilmesi için, tarafların o kararın hangi hukuki ve maddi gerekçelere dayandığını, mahkemenin delilleri ne şekilde değerlendirdiğini tam olarak bilmesi zorunludur.

Gerekçeli karar usulünce tebliğ veya tefhim edilmeden, salt kısa kararın açıklanmasına dayanılarak kanun yoluna başvuru süresinin başlatılması, taraflara savunma haklarını etkin bir biçimde kullanmaları noktasında çok ağır bir külfet yükler. Kararın dayandığı hukuki gerekçeyi bilmeyen bir başvurucunun, itirazlarını somutlaştırarak etkili bir kanun yolu dilekçesi hazırlaması hukuken beklenemez. Dolayısıyla, kanun yolu mercilerinin süre şartını, ilk derece mahkemesi kararının gerekçesi açıklanmadan tefhim tarihinden itibaren başlatacak şekilde dar yorumlaması, hukuki belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle açıkça bağdaşmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken öncelikle ilk derece mahkemesinin karar sürecini ve kanun yolu mercilerinin süre aşımı değerlendirmelerini ele almıştır. Başvurucunun açtığı ihalenin feshi davasının reddedilmesinin ardından, mahkemenin kısa kararının tefhim edildiği ancak gerekçeli kararın henüz taraflara açıklanmadığı tespit edilmiştir. İcra Mahkemesi ve sonrasındaki istinaf mercii, kanun yoluna başvuru süresini bu gerekçesiz kısa kararın tefhiminden itibaren başlatarak, başvurucunun istinaf dilekçesini süre aşımı gerekçesiyle usulden reddetmiştir.

Yüksek Mahkeme, emsal nitelikteki kararlarında belirlediği ilkeler çerçevesinde, başvurucunun kısa kararla birlikte hükmün asıl gerekçesini öğrenemediğini vurgulamıştır. Karar gerekçesini bilmeyen başvurucudan kısa kararın tefhiminden itibaren derhal istinaf kanun yoluna başvurmasını beklemenin, başvurucuya makul olmayan ve katlanılması zor ağır bir külfet yüklediği açıktır. Mahkeme, derece mahkemelerinin istinaf süresini gerekçesiz kısa kararın tefhim tarihinden itibaren başlatmasına yönelik yorumunun son derece öngörülemez nitelikte olduğunu saptamıştır. Bu katı usul yorumu, başvurucunun katlanmak zorunda kaldığı külfet ile usul kurallarından beklenen meşru amaç arasında bulunması gereken adil dengeyi bozmuş ve hak arama hürriyetine yapılan müdahaleyi ölçüsüz kılmıştır. Başvurucunun davanın esasına ilişkin olarak ileri sürdüğü mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiası ise, mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği tespit edildiğinden bu aşamada ayrıca değerlendirilmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.