Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İdarenin hizmet kusuru iddiaları titizlikle incelenmelidir.
• Dava açma süresi öğrenme tarihinden başlatılmalıdır.
• Aşırı şekilci süre yorumu mahkemeye erişimi engeller.
• Yaşam hakkı ihlallerinde özenli yargılama şarttır.

Bu karar hukuken, terör olayları neticesinde meydana gelen can kayıplarına ilişkin açılan tam yargı davalarında, idarenin hizmet kusuru iddialarının yargı mercilerince derinlemesine incelenmesi gerektiği anlamına gelmektedir. Anayasa Mahkemesi, kamu makamlarının önlenebilir nitelikteki terör eylemlerini engelleyememesi ve istihbari bilgilere rağmen gerekli tedbirleri almaması iddialarının, salt sosyal risk ilkesi veya ilgili özel kanunlar çerçevesinde geçiştirilemeyeceğini vurgulamıştır. Olayın idari eylemsizlikten kaynaklandığının sonradan yürütülen ceza yargılamalarıyla ortaya çıktığı durumlarda, dava açma süresinin olayın gerçekleştiği tarihten başlatılması, mahkemeye erişim hakkına yapılmış ağır ve ölçüsüz bir müdahale olarak değerlendirilmiştir. Yaşam hakkının etkili bir şekilde korunabilmesi, idarenin eylem ve işlemlerinin titizlikle sorgulanmasını zorunlu kılmaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça güçlüdür. Özellikle idari eylem ve zararın illiyet bağının, olay anında değil de sonradan hazırlanan teftiş raporları veya açılan ceza davaları ile öğrenildiği hâllerde, dava açma sürelerinin bu yeni öğrenme tarihinden itibaren hesaplanması gerektiği yönünde yerleşik bir içtihat pekiştirilmiştir. Uygulamadaki önemi, idare mahkemelerinin süre itirazlarını değerlendirirken katı ve aşırı şekilci yorumlardan kaçınmalarını zorunlu kılmasıdır. Ayrıca, yaşam hakkının usul boyutu bağlamında, derece mahkemelerinin ceza dosyalarındaki delilleri celbedip irdelemeden eksik incelemeyle karar vermelerinin hak ihlaline yol açacağı kesin bir biçimde ortaya konmuştur. Bu karar, mağdurların adalete erişiminin salt şekli kurallarla engellenemeyeceğinin altını çizmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, 11 Mayıs 2013 tarihinde Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde meydana gelen ve elli bir kişinin hayatını kaybettiği bombalı terör saldırısında yakınlarını kaybeden başvurucuların açtığı tam yargı davasından kaynaklanmaktadır. Başvurucular, patlamanın yaşanmasında istihbarat birimlerinin önceden bilgi vermesine rağmen gerekli tedbirleri almayan idarenin ağır hizmet kusuru bulunduğunu ileri sürmüştür. Bu kapsamda, İçişleri Bakanlığı ve Hatay Valiliği aleyhine maddi ve manevi zararlarının karşılanması talebiyle tazminat davası açmışlardır. Ancak yetkili idare mahkemesi, başvurucuların esasa yönelik iddialarını ve ceza davasındaki delilleri incelemeden davayı doğrudan süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Mahkeme, dava açma süresinin terör saldırısının gerçekleştiği tarihte başladığını öne sürerken; başvurucular idarenin kusurunu ve olaydaki ağır ihmalini ancak olaydan çok sonra açılan kamu davasıyla öğrenebildiklerini belirterek hak arama hürriyetlerinin ve yaşam haklarının ihlal edildiğini iddia etmişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel olarak Anayasa'nın 17. maddesinde düzenlenen yaşam hakkı ve Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkı ilkelerine dayanmıştır.

Öncelikle yaşam hakkının usul boyutu uyarınca, devletin kendi gözetimi ve sorumluluğu altında meydana gelen ölüm olaylarında makul derecede ivedilik ve özenle inceleme yapma yükümlülüğü bulunmaktadır. Kamu makamlarının kusurunun veya ihmalinin bulunduğu ileri sürülen olaylarda, yargı mercileri uyuşmazlığın çözümü için gerekli tüm delilleri toplamalı ve iddiaları karşılamalıdır. Yargısal makamların olayla ilgili yürütülen ceza yargılamasındaki bilgi ve belgeleri temin etmeden, idarenin hizmet kusurunun bulunmadığı yönünde gerekçesiz bir kanaate ulaşması, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 17 kapsamında yaşam hakkının usul boyutunun ihlali anlamına gelmektedir.

Diğer taraftan, adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından olan mahkemeye erişim hakkı, kişilerin uyuşmazlıkları mahkeme önüne taşıyabilmesini güvence altına alır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 13 uyarınca idari eylemlerden doğan zararların tazmini için öngörülen başvuru ve dava açma sürelerinin hesaplanması büyük önem taşır. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, eylemin idariliğinin, yol açtığı zararın ya da aralarındaki illiyet bağının olay anında değil de sonradan yapılan araştırma, inceleme veya ceza yargılamaları neticesinde anlaşıldığı durumlarda, dava açma süresi bu öğrenme tarihinden itibaren başlatılmalıdır. Mahkemelerin usul kurallarını uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar getirecek ölçüde katı şekilcilikten kaçınmaları gerekir. Aksi hâlde, dava hakkının henüz doğduğunun bilinmediği bir dönemde süreyi başlatmak, mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz biçimde sınırlandırır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi somut olayı incelerken, ilk olarak yaşam hakkının usul boyutu bakımından derece mahkemelerinin tutumunu değerlendirmiştir. Olayın ardından İçişleri Bakanlığı Mülkiye Müfettişliği tarafından hazırlanan raporda ve yürütülen ceza yargılamasında, patlamanın meydana gelmesinde emniyet birimlerinin gelen ihbarları değerlendirmemesi nedeniyle ihmalleri olduğu tespit edilmiştir. Ceza davası sonucunda da ilgili görevliler hapis cezasına çarptırılmıştır. Ancak tam yargı davasına bakan idare mahkemesi, başvurucuların ısrarlı taleplerine rağmen ceza yargılamasına ilişkin bilgi ve belgeleri getirtip incelememiştir. Mahkeme, idarenin hizmet kusuruna ilişkin hiçbir değerlendirme yapmaksızın olayın salt bir terör eylemi olduğunu belirterek uyuşmazlığı özel kanun ve sosyal risk ilkesi kapsamında çözme yoluna gitmiştir. Anayasa Mahkemesi, bu durumun derece mahkemelerinin yaşam hakkı kapsamında göstermesi gereken dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı olduğunu tespit etmiştir.

İkinci olarak mahkemeye erişim hakkı yönünden yapılan incelemede, derece mahkemesinin davanın süresinde açılmadığı gerekçesiyle verdiği ret kararı ele alınmıştır. Başvurucular, idarenin hizmet kusurunu ortaya koyan ceza davasının açılmasıyla idari sorumluluğu öğrenebildiklerini haklı olarak dile getirmişlerdir. Anayasa Mahkemesi, başvurucuların yakınlarının ölümüne sebep olan olayda idarenin eylemsizliğini ve illiyet bağını olay günü olan saldırı tarihinde öğrenmelerinin kendilerinden beklenemeyeceğini vurgulamıştır. Bu sebeple, idari başvuru ve dava açma sürelerinin ölüm tarihinden başlatılması, mahkemeye erişim hakkına yönelik aşırı şekilci ve katı bir yorum olarak kabul edilmiştir. Bu yorum, başvurucuların dava açma hakkını neredeyse imkânsız hâle getirerek orantısız bir külfet yüklemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, yaşam hakkının usul boyutunun ve adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.